Parafraza a plagiat w pracy dyplomowej: cztery wersje jednego akapitu
W skrócie: Parafraza a plagiat w pracy dyplomowej to pytanie o strukturę zdania, nie o liczbę wymienionych słów. Przypis przy parafrazie jest obowiązkowy i sam nie wystarcza: jeśli zostawisz układ zdań oryginału, masz plagiat nawet przy poprawnym odsyłaczu. Pokazuję cztery wersje tego samego akapitu, od plagiatu do wersji, która przejdzie seminarium, i trzy pytania, które zadaję sobie przy każdym cudzym zdaniu.
Wklejasz akapit z książki do czatu, prosisz o inne słowa, wstawiasz przypis i zostaje jedno pytanie: czy to już plagiat. Dokładnie tak pyta ktoś w grupie na Facebooku, a ten post stoi w Google wyżej niż kilka poradników od firm pisania prac. Odpowiadam od razu: przypis jest obowiązkowy i sam nie wystarcza, a rozstrzyga coś, czego raport antyplagiatowy Ci nie pokaże.
Na konsultacjach słyszę to pytanie w wersji dosłownej: „czy jak używam czatu tylko do parafrazy tekstu i daję do tego przypis normalnie, to wyjdzie antyplagiat”. W Waszych pracach widzę przy tym akapity sparafrazowane uczciwie, z przypisem, i nadal będące przepisaniem cudzego zdania.
Czy parafraza z przypisem to plagiat?
Przypis przy parafrazie jest obowiązkowy, ale sam nie wystarcza. Jeśli w Twoim akapicie została konstrukcja zdań oryginału, to nadal plagiat, choć odsyłacz jest na swoim miejscu.
Czym jest parafraza i czym różni się od cytatu
Zacznijmy od definicji, bo w literaturze metodycznej parafraza ma precyzyjne znaczenie, węższe niż potoczne „napisanie czegoś inaczej”.
Parafraza polega na tym, że przestudiowany tekst i treść książki student referuje własnymi słowami i w taki sposób, jak to zrozumiał. Nie jest to łatwa sztuka. Przede wszystkim wymaga dobrego zrozumienia oryginalnego tekstu, a ponadto umiejętności wyrażenia tych samych myśli innymi słowami.
T. Kaczmarek, Poradnik dla studentów piszących pracę licencjacką lub magisterską, nakład własny, Warszawa 2005, s. 28.
Według definicji słownikowej parafraza to „swobodna przeróbka utworu literackiego lub czyjejś wypowiedzi rozwijająca i modyfikująca treść pierwowzoru”. Istotą parafrazy jest zachowanie sensu oryginału. Parafrazowanie jest pożądane w pracach dyplomowych, świadczy o przestudiowaniu literatury przedmiotu.
M. Sydor, Wskazówki dla piszących prace dyplomowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Poznań 2014, s. 51.
Przywoływanie cudzych myśli w oryginalnym brzmieniu lub parafrazowanie ich bez udokumentowania tego w formie przypisu stanowi naruszenie prawa i może spotkać się z dotkliwymi dla magistranta sankcjami z odebraniem tytułu włącznie.
K. Pawlik, R. Zenderowski, Dyplom z Internetu. Jak korzystać z Internetu, pisząc prace dyplomowe?, CeDeWu, Warszawa 2022, s. 93.
Kaczmarek mówi, skąd parafraza się bierze: z rozumienia, a nie z wymiany słów. Sydor dodaje, że w pracy dyplomowej jest pożądana, więc nie masz się czego wstydzić. Pawlik i Zenderowski zamykają sprawę przypisu. Do rozdziału teoretycznego weź Kaczmarka, jeśli opisujesz własny warsztat, a Pawlika z Zenderowskim, jeśli uzasadniasz obowiązek odsyłacza.
Jeśli potrzebujesz definicji samego plagiatu, Byłeń przytacza słownikową: plagiat to „przywłaszczenie cudzego pomysłu twórczego, wydanie cudzego utworu pod własnym nazwiskiem lub dosłowne zapożyczenie z cudzego dzieła opublikowane, jako własne” (Byłeń 2017, s. 196). Wśród wymagań wobec pracy dyplomowej wymienia też „zachowanie opisu materiałów umożliwiającego odróżnienie badań i wnioskowania autora pracy od cudzych” (Byłeń 2017, s. 30). Parafraza bez przypisu łamie właśnie ten wymóg, bo czytelnik nie ma jak odróżnić Twojego wnioskowania od cudzego.
Różnica między cytatem a parafrazą jest przy tym prostsza, niż się Wam wydaje. Cytować trzeba dosłownie, w cudzysłowie i z numerem strony. Parafrazować znaczy oddać tę samą myśl własnym słownictwem i własną składnią, bez cudzysłowu, ale nadal z podaniem źródła. Brak cudzysłowu jest dla czytelnika informacją: dalej idą moje zdania. Jeśli to nieprawda, odsyłacz tego nie naprawi.
Mój Tip: Przypis stawiaj w tej samej minucie, w której piszesz zdanie, nawet gdy korzystasz z jednej książki. Jutro nie będziesz pamiętać, z której pozycji to było, a strony nie przypomnisz sobie z pewnością. Odtwarzanie przypisów trzy dni przed oddaniem pracy to najcięższa robota, jaką u Was widzę, i zawsze kończy się tym, że coś zostaje bez źródła.
Cztery wersje tego samego akapitu
Granicę wyznacza struktura zdania i to, czy oddałaś autorowi jego własny wkład. Podmiana kilku słów na synonimy nie ma z tym nic wspólnego.
Ten schemat czterech poziomów bierze się od Brycza i Dudycza, którzy podają go za przewodnikiem antyplagiatowym Uniwersytetu Indiana (Brycz i Dudycz 2011, s. 89-92). Oryginalny przykład dotyczy zarobków kobiet w Stanach, więc napisałam własny, na zdaniu, które i tak czytasz w tym wpisie. Materiałem źródłowym jest fragment z podręcznika Politechniki Łódzkiej:
Programy antyplagiatowe porównują tekst pracy z bazą tekstów i materiałami z Internetu pokazując przy pomocy współczynników, jaki procent jego słów jest identyczny (współczynnik 1) oraz ile jest w badanym tekście nieoryginalnych fraz, np. od długości 20 słów lub więcej, tzw. fałszywych parafraz (wskaźnik 2).
J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 119.
A teraz cztery sposoby wykorzystania tego fragmentu w rozdziale pierwszym. Wszystkie cztery mają przypis.
Wersja 1. „Systemy antyplagiatowe zestawiają tekst pracy z bazą prac i zasobami z Internetu, pokazując za pomocą współczynników, jaki procent słów jest taki sam oraz ile w badanym tekście znajduje się nieoryginalnych fraz (Szczepaniak 2019, s. 119).”
To plagiat. Podmieniłam kilka wyrazów na synonimy, wyrzuciłam jeden nawias, a szkielet zdania został dokładnie ten sam. Brycz i Dudycz piszą o takim przypadku wprost: nawet gdyby opatrzono tekst przypisem, to nadal jest to plagiat, bo brak cudzysłowu sugeruje parafrazę, a tę autor powinien napisać własnym językiem (s. 89). Dodam od siebie rzecz praktyczną: to jest też wersja, którą produkuje czat, kiedy prosisz go o „inne słowa”.
Wersja 2. „Programy antyplagiatowe »porównują tekst pracy z bazą tekstów i materiałami z Internetu«. Pokazują przy pomocy współczynników, jaki procent słów jest identyczny oraz ile jest w tekście nieoryginalnych fraz (Szczepaniak 2019, s. 119).”
Też plagiat, choć cudzysłów się pojawił. Pierwsza część jest oznaczona uczciwie, druga idzie dalej słowo w słowo za oryginałem już bez cudzysłowu. U Brycza i Dudycza to przykład, w którym autor cytuje, ale zapożycza zbyt dużo (s. 90). Taki akapit wychodzi w raporcie, bo zbitka słów jest dłuższa, niż Ci się wydaje.
Wersja 3. „System antyplagiatowy liczy podobieństwo pracy do zebranych tekstów i podaje wynik w procentach (Szczepaniak 2019, s. 119).”
Tu zdania są już moje i żaden raport się tego nie uczepi. Problem jest subtelniejszy: zniknęło to, co autorka wniosła od siebie. Że program coś porównuje, wie dziś każdy student, a rozróżnienie dwóch osobnych współczynników to już jej wkład i w tej wersji wtopiło się w wiedzę ogólną. Brycz i Dudycz nazywają to dobrą parafrazą z wadą: oryginalne idee autorki nie zostały wyeksponowane (s. 91).
Wersja 4. „Że program antyplagiatowy porównuje pracę z bazą tekstów i zasobami sieci, wie dziś każdy dyplomant. Szczepaniak dokłada do tego rozróżnienie, które w raporcie łatwo przeoczyć: pierwszy współczynnik liczy identyczne słowa, a drugi »nieoryginalne frazy, np. od długości 20 słów lub więcej«, które autorka nazywa fałszywymi parafrazami (Szczepaniak 2019, s. 119). Właśnie ten drugi wskaźnik wyłapuje parafrazę zrobioną po łebkach.”
Ta wersja jest poprawna i widać w niej trzy osobne warstwy: wiedzę ogólną podaną jako ogólną, cudzy wkład w cudzysłowie i z nazwiskiem, mój własny wniosek na końcu. Promotor czyta taki akapit i wie, kto co powiedział, bez zaglądania do bibliografii.
| Wersja | Co zrobiono ze strukturą zdania i sformułowaniami | Werdykt |
|---|---|---|
| 1 | Wymienione pojedyncze wyrazy, składnia oryginału nietknięta | Plagiat, mimo przypisu |
| 2 | Cudzysłów przy jednym fragmencie, dalsze zdania nadal dosłowne | Plagiat, zapożyczenie zbyt duże |
| 3 | Nowa składnia i nowe słownictwo, zgubiony wkład autorki | Bez plagiatu, ale wywód traci autora |
| 4 | Wiedza wspólna jako wspólna, cudzy wniosek w cudzysłowie, własny wniosek na końcu | Poprawnie |
Najczęstszy błąd w Waszych pracach to wersja pierwsza, bo wygląda na gotową robotę. Poniżej te same cztery poziomy w jednym obrazku, do sprawdzenia, w którym siedzi Twój akapit.
Nikt na seminarium nie pokazuje, jak wygląda parafraza za bliska oryginałowi. A czat tego nie powie, bo sam ją produkuje. W minikursie „3 błędy” pokazuję trzy takie rzeczy na prawdziwych zrzutach ekranu: ślady formatowania, zmyślone cytaty i źródła, których nie ma.
Kiedy przypis nie jest potrzebny, czyli wiedza wspólna
Fakt dostępny w wielu miejscach i znany wielu ludziom nie wymaga przypisu. Oryginalny wniosek konkretnego autora wymaga go zawsze.
To pojęcie zdejmuje z Was połowę paniki, bo większość osób pisze przypis przy każdym zdaniu z lęku, a potem dziwi się, że rozdział wygląda jak lista odsyłaczy. Brycz i Dudycz definiują wiedzę wspólną jako fakty, które można znaleźć w wielu miejscach i które prawdopodobnie są znane wielu ludziom (s. 91-92). Że praca licencjacka ma mieć wstęp, rozdziały i zakończenie, wie każdy. Przypisu to nie potrzebuje.
Granica bywa nieostra i sami autorzy to przyznają. Dają przy tym praktyczną wskazówkę: im więcej publikacji przeczytasz, zamiast opierać rozdział na jednej, tym większe prawdopodobieństwo, że wyrażony pogląd zawiera Twoje własne przemyślenia (s. 92). Tyle zostaje z krytycznego myślenia w parafrazie: nie chodzi o ładniejsze zdanie, a o trafne oddanie tego, co autor rzeczywiście twierdzi.
Ile pracy może być parafrazami
Żaden podręcznik metodyki nie podaje progu procentowego dla parafraz. Podaje coś innego: praca nie może składać się z samych cytatów i parafraz.
Pytanie o procent wraca w każdej grupie na Facebooku i nie ma na nie odpowiedzi liczbowej, bo nikt takiej granicy nie ustalił. Rzetelność pracy akademickiej mierzy się tu inaczej. Kaczmarek stawia to jakościowo: praca magisterska musi w przeważającej mierze być własnym i oryginalnym dziełem studenta i nie może składać się z samych cytatów i parafraz (s. 28). Sydor dokłada przestrogę redaktorską: praca z licznymi cytatami, na granicy naruszenia prawa autorskiego, z dużym prawdopodobieństwem zostanie oceniona bardzo nisko pod względem wartości merytorycznej (s. 51-52).
Sydor stawia to jeszcze jaśniej: autor pracy dyplomowej ma prawo i powinien cytować i parafrazować fragmenty dzieł innych twórców, tylko musi robić to odpowiedzialnie, bo konsekwencje za naruszenie prawa autorskiego ponosi on sam (s. 52).
Jest jeszcze jedno pojęcie, które warto znać, bo zdejmuje wstyd. Twoja praca prawdopodobnie jest kompilacją, i to jest w porządku.
Ważne!
Kompilacja polega na tworzeniu nowych układów, relacji, powiązań i kombinacji elementów na podstawie bezpośrednich skojarzeń i koncepcji zaczerpniętych z cudzych prac. Jest więc procesem przetwórczym i stanowi próbę stworzenia quasi-„własnego” dzieła, przy czym autor podaje źródło inspiracji. W przeciwieństwie do kompilacji plagiat jest wynikiem działania całkowicie nagannego, ponieważ oznacza świadome przywłaszczenie sobie cudzego pomysłu.
Przypis: J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 117.
Pawlik i Dziekański nazywają kompilację procesem odtwórczym, który „stanowi próbę stworzenia «własnego» dzieła, przy czym autor podaje w niej źródło inspiracji” (Pawlik i Dziekański 2015, s. 80). Ci sami autorzy przypominają przy tym, że plagiat nie jest pojęciem prawnym i trudno podać jego jednoznaczną definicję (s. 79). Z mojej perspektywy te dwa zdania ratują najwięcej nerwów. Nie musisz być odkrywcza w licencjacie. Musisz być uczciwa.
Co zobaczy system antyplagiatowy, gdy parafraza jest za bliska
Raport nie ma rubryki „parafraza”. Analiza podobieństwa wykrywa ją jako nieoryginalną frazę przy dłuższych zbitkach słów.
Jednolity System Antyplagiatowy liczy Procentowy Rozmiar Podobieństwa osobno dla fraz od 5, 10, 20 i 40 wyrazów w górę, a całą mechanikę raportu rozbieram w tekście o tym, co naprawdę pokazuje raport JSA. Dla parafrazy ma znaczenie ta druga połowa skali. Jedno podmienione słowo w środku dwudziestowyrazowej zbitki jej nie rozbija, więc wersja 1 z mojego przykładu w raporcie się pokaże.
Warto wiedzieć, że nazwy wskaźników zależą od systemu i łatwo je pomieszać. Komercyjny Antyplagiat liczy Współczynnik podobieństwa 1 dla fraz od pięciu wyrazów i Współczynnik podobieństwa 2 dla fraz od dwudziestu pięciu wyrazów (Plagiat.pl 2016). JSA nazywa to inaczej i stosuje własne progi, więc liczb z jednego raportu nie przenosisz na drugi.
Sydor wymienia sześć sytuacji, w których coś idzie nie tak, i dwie z nich dotyczą dokładnie tego, co robi czat: pobieżne przeredagowanie wklejonego tekstu oraz wklejenie i wymieszanie ze sobą fragmentów kilku prac (s. 52). W przypisie dorzuca rzecz, o której nikt nie mówi: wklejenie ciągu cytatów z różnych źródeł i zbudowanie z nich narracji wyczerpuje znamiona plagiatu, nawet gdy każdy cytat jest oznaczony. Jeśli Twój podrozdział to sześć akapitów z sześciu książek i nic poza nimi, to jest ten przypadek. Co robić z wysokim wynikiem, rozkładam krok po kroku w tekście o tym, jak poprawić plagiat w pracy magisterskiej.
Osobno pytacie, czy parafraza wyjdzie jako tekst AI. Jedna z Was dostała od czatu radę, że musi parafrazować jego parafrazy, bo stylometria ją wyda. To nieprawda i działa dokładnie odwrotnie: w teście czternastu narzędzi do wykrywania tekstu AI ich skuteczność spadła z 63-77 procent na tekście surowym do 15-31 procent po parafrazie maszynowej (Weber-Wulff i in. 2023, tab. 7, 9, 11). Wynik detektora mówi więc więcej o obróbce tekstu niż o jego pochodzeniu. Dlaczego ta gra toczy się o niewłaściwą liczbę, pokazuję w tekście o tym, czy da się oszukać antyplagiat.
Jak parafrazować, żeby uniknąć plagiatu: trzy pytania kontrolne
Trzy wskazówki Brycza i Dudycza (s. 92) zamieniam na trzy pytania, które zadaję przy każdym cudzym zdaniu w Waszych rozdziałach.
Pierwsze pytanie: czy wszystko, co wzięte wprost z tekstu źródłowego, stoi w cudzysłowie. Autorzy stawiają to jako zasadę numer jeden i nie ma tu miejsca na „prawie dosłownie”. Fragment dosłowny albo jest cytatem, albo jest plagiatem.
Drugie: czy napisałaś to bez zerkania do oryginału. Oryginalne sformułowanie brzmi tak, że nie wystarczy przestawić lub zastąpić kilku wyrazów, trzeba własnymi słowami wyrazić myśl przewodnią tekstu bez zerkania do niego i czytania po raz kolejny. To zdanie jest dla mnie całym sednem sprawy. Przeczytaj, zamknij książkę, napisz.
Trzecie: czy porównałaś swój tekst ze źródłem po napisaniu, żeby sprawdzić, czy przypadkiem nie użyłaś tych samych zwrotów. Kolejność ma tu znaczenie, bo porównanie przed napisaniem to po prostu przepisywanie.
Poniżej widzisz jeszcze, czego wymaga cytat, a czego parafraza, bo to dwie różne rzeczy w Twojej pracy i mieszanie ich jest źródłem większości kłopotów.
Mój Tip: Przypis przy parafrazie możesz otworzyć skrótem „Por.”. Brycz i Dudycz piszą, że autor powinien go postawić, kiedy przywołuje czyjeś poglądy, parafrazując je (Brycz i Dudycz 2011, s. 107), a Pawlik i Zenderowski dodają, że „Por.” odsyła wtedy czytelnika do oryginalnego brzmienia tej myśli (Pawlik i Zenderowski 2022, s. 97). Nie każdy wydział tego wymaga, więc zajrzyj do swoich wytycznych. Jeśli promotor tę konwencję zna, zobaczy od razu, że wiesz, co robisz.
FAQ
Czy parafraza wymaga przypisu, skoro to moje słowa?
Tak, zawsze. Słowa są Twoje, myśl cudza, a przypis dokumentuje właśnie myśl. Parafrazowanie cudzych poglądów bez udokumentowania tego przypisem stanowi naruszenie prawa (Pawlik i Zenderowski 2022, s. 93).
Czy niewłaściwa parafraza z przypisem to plagiat?
Tak, jeśli została konstrukcja zdań oryginału. Brak cudzysłowu mówi czytelnikowi, że zdania są Twoje, więc odsyłacz tego nie ratuje (Brycz i Dudycz 2011, s. 89).
Ile procent pracy może składać się z parafraz?
Nie ma takiego progu w żadnym podręczniku metodyki. Jest warunek jakościowy: praca ma w przeważającej mierze być własnym dziełem i nie może składać się z samych cytatów i parafraz (Kaczmarek 2005, s. 28). Parafrazować wolno dużo, pod warunkiem że między parafrazami stoi Twój własny wywód.
Czy da się mieć zero procent podobieństwa?
Nie i nie o to chodzi, bo system zaznacza także poprawnie oznaczone cytaty oraz powtarzalne zwroty naukowe. Progi ustawia Twoja uczelnia, a co znaczą krążące liczby, sprawdzisz w tekście o tym, ile procent plagiatu jest dopuszczalne.
Parafrazuję poprawnie, a raport pokazuje wysoki wynik. Co robić?
Otwórz raport i sprawdź, skąd pochodzą zaznaczenia, bo sam procent nie rozstrzyga niczego. Popraw w pierwszej kolejności parafrazy zbyt bliskie oryginałowi, bo tam najczęściej powstaje problem.
Autor A parafrazuje autora B. Stosuję „cyt. za”?
Tak, jeśli korzystasz z pośrednictwa autora A i nie masz dostępu do tekstu B. Zapis wygląda wtedy „Por. B, tytuł, s. X, cyt. za: A, tytuł, s. Y”, a wszystkie warianty zapisu zebrałam w tekście o przypisach w pracy dyplomowej.
Z parafrazą jest jak z każdą inną umiejętnością warsztatową: pierwszy akapit zajmuje pół godziny, dziesiąty idzie z głowy. Zacznij dziś od jednego, tego, przy którym miałaś najwięcej wątpliwości.
Parafrazujesz zdanie po zdaniu i tekst nie rośnie? Zrób quiz i sprawdź, co Cię blokuje.
Źródła wykorzystane w tym wpisie
- Brycz B., Dudycz T., Przewodnik dla piszących prace magisterskie w zakresie zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 89-92 i 107.
- Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź, Warszawa 2017, s. 30, 196.
- Kaczmarek T., Poradnik dla studentów piszących pracę licencjacką lub magisterską, nakład własny, Warszawa 2005, s. 28.
- Ośrodek Przetwarzania Informacji PIB, Budowa raportu, wyniki ogólne, baza wiedzy Jednolitego Systemu Antyplagiatowego, jsa-cp.opi.org.pl (dostęp: 5 października 2026).
- Pawlik A., Dziekański P., Jak pisać pracę akademicką? Wykład dla studentów i doktorantów, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2015, s. 79-80.
- Pawlik K., Zenderowski R., Dyplom z Internetu. Jak korzystać z Internetu, pisząc prace dyplomowe?, CeDeWu, Warszawa 2022, s. 93 i 97.
- Plagiat.pl, Instrukcja interpretacji Raportu podobieństwa, 2016, plagiat.pl (dostęp: 5 października 2026).
- Sydor M., Wskazówki dla piszących prace dyplomowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Poznań 2014, s. 51-52.
- Szczepaniak J., Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 117-119.
- Weber-Wulff D., Anohina-Naumeca A., Bjelobaba S. i in., Testing of detection tools for AI-generated text, „International Journal for Educational Integrity” 19(1), art. 26, 2023, tab. 7, 9, 11.
