Przypisy w pracy dyplomowej – jak je robić: zasady, rodzaje, wzory

W skrócie: przypis to krótka informacja u dołu strony (przypis dolny), połączona z tekstem numerycznym odsyłaczem – wskazuje źródło cytatu, danej albo cudzej myśli. Pierwsze odwołanie do źródła jest pełne (autor, tytuł kursywą, wydawnictwo, miejsce i rok, numer strony), kolejne skracasz („tamże”, „dz. cyt.”). Wybierz jeden system – tradycyjny (przypisy dolne) albo harwardzki (nawias w tekście) – i trzymaj się go w całej pracy.

Przypisy to część pracy, którą studenci często zostawiają sobie na później i właśnie dlatego najczęściej się na nich wykładają. Promotor często odsyła pracę do poprawek nie dlatego, że tez jest za mało, tylko dlatego, że źródła są opisane byle jak: raz z kropką, raz bez, tytuł czasem kursywą, czasem w cudzysłowie, czasem z numerem strony, czasem z wydawnictwem, a czasem bez. Widziałam setki takich malutkich błędów.

A stawka jest wyższa, niż się wydaje. Przypisy to najbardziej charakterystyczna cecha tekstu naukowego – razem z bibliografią tworzą tzw. aparat naukowy pracy, a bez nich żaden tekst nie zostanie uznany za naukowy (Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, s. 120). Dobra wiadomość: zasady są proste i powtarzalne. Poniżej masz komplet – po co są przypisy, jakie są ich rodzaje, jak wstawić je w Wordzie jednym skrótem, jak cytować, jak zbudować opis każdego typu źródła i jak zapisywać ciągi przypisów.

Co to jest przypis i po co go stosujesz

Przypis to krótka informacja u dołu strony (przypis dolny) lub na końcu pracy (przypis końcowy), połączona z tekstem głównym numerycznym odnośnikiem. Jego podstawowe zadanie to wskazanie źródła – skąd pochodzi cytat, dana liczbowa albo cudza myśl, którą przywołujesz. Przypis pełni tu funkcję dokumentacyjną: pozwala każdemu czytelnikowi zweryfikować Twoje twierdzenia i poddać je krytyce naukowej (Mikiewicz i Polus, Zasady pisania prac dyplomowych, s. 74). Mówiąc wprost – przypis istnieje po to, żeby ktoś inny mógł się z Tobą pokłócić: sięgnąć do źródła i podjąć polemikę. Bez niego narażasz się na zarzut plagiatu, nawet jeśli nie miałeś złych intencji.

Ale przypis to nie tylko adres bibliograficzny. Odciąża też tekst główny: przenosi do niego dygresje, dodatkowe wyjaśnienia i polemiki, które w akapicie tylko rozbijałyby wywód. Dzięki temu tekst główny zostaje klarowny, a czytelnik zainteresowany szczegółem znajdzie go na dole strony.

Przypis wstawiasz nie tylko przy cytacie dosłownym. Potrzebny jest także wtedy, gdy parafrazujesz – oddajesz cudzą myśl własnymi słowami. Brak przypisu w takim miejscu to również plagiat, tyle że mniej oczywisty.

Rodzaje przypisów: nie każdy dokumentuje źródło

Zanim zaczniesz je wstawiać, warto wiedzieć, że przypisy pełnią różne funkcje. Autorzy poradników wyróżniają sześć podstawowych rodzajów przypisów dolnych (Szczepaniak, s. 124; Depo, Poradnik licencjata, s. 81; Pioterek i Zieleniecka, Technika pisania prac dyplomowych, s. 39–40):

• Bibliograficzne (źródłowe) – wskazują źródło cytatu lub przywołanej informacji. To ich najczęstsza rola. Ich brak dyskwalifikuje pracę, bo dowodzi, że autor nie poznał literatury przedmiotu (Urban i Ładoński, Jak napisać dobrą pracę magisterską, s. 64).
• Rzeczowe – zawierają dodatkowe wyjaśnienia i uwagi, które nie zmieściły się w tekście głównym. Świadczą o dojrzałości autora i bywają cenniejsze niż zwykły przypis bibliograficzny (Wrycza-Bekier, Kreatywna praca dyplomowa, s. 197–198).
• Słownikowe – objaśniają znaczenie pojęcia lub terminu obcojęzycznego.
• Polemiczne – prezentują odmienne stanowisko innego autora wobec omawianego problemu.
• Dygresyjne – mieszczą własną uwagę lub opinię autora pracy na marginesie głównego wątku.
• Odsyłające – kierują czytelnika do innego fragmentu pracy albo do innego tekstu (używasz wtedy „zob.” lub „por.”).

Jak wstawić przypis dolny w Wordzie (krok po kroku)

Nie wpisujesz przypisów ręcznie – Word robi to za Ciebie, sam numeruje i przenosi kursor na dół strony:

1. Ustaw kursor w miejscu, w którym ma pojawić się odnośnik (zwykle na końcu zdania, przed kropką).
2. Wejdź w kartę Odwołania → Wstaw przypis dolny.
3. Word przeniesie Cię na dół strony – wpisz treść przypisu.

Szybciej zrobisz to skrótem klawiszowym: Ctrl+Alt+F (przypis dolny) lub Ctrl+Alt+D (przypis końcowy). W pracy dyplomowej stosuj przypisy dolne – śledzi się je znacznie wygodniej niż końcowe (Wrycza-Bekier, s. 220–221).

Ile przypisów powinno być na stronie

Nie ma sztywnej normy – liczba przypisów jest po prostu pochodną liczby odwołań w tekście: tyle przypisów, ile odnośników (Szczepaniak, s. 122). Nie każda strona musi mieć przypis; strony czysto autorskie, z Twoimi własnymi wnioskami, mogą być ich pozbawione.

Działa za to zdrowa zasada umiaru. Przypisów nie powinno być zbyt wiele, a same przypisy powinny być krótkie – najlepiej jednozdaniowe. Ich nadmiar zwykle oznacza dygresje, które albo powinny wejść do tekstu głównego, albo w ogóle są zbędne (Szczepaniak, s. 128). Gdy przypis rozrasta się do kilku zdań i staje się faktycznie załącznikiem, przenieś go na koniec rozdziału (Pioterek i Zieleniecka, s. 36).

Zasady techniczne, o których wszyscy zapominają

Kilka reguł, które decydują o tym, czy przypisy wyglądają profesjonalnie:

• Każdy przypis zaczyna się wielką literą i kończy kropką. Wyjątek stanowią źródła internetowe zakończone adresem i datą dostępu.
• Pierwsze wystąpienie źródła = pełny opis. Dopiero przy kolejnych odwołaniach stosujesz formy skrócone (tamże, dz. cyt.).
• Tytuły dzieł zapisujesz kursywą (italic), nie w cudzysłowie. Cudzysłów rezerwujesz dla tytułów czasopism i dosłownych cytatów.
• W przypisie inicjał imienia stoi przed nazwiskiem (A. Pocztowski) – odwrotnie niż w bibliografii, gdzie zaczynasz od nazwiska.
• Numer odnośnika stawiasz w indeksie górnym i przed kropką kończącą zdanie – przypis odnosi się do treści, nie do interpunkcji. Wyjątkiem są zdania kończące się skrótem z kropką, pytajnikiem lub wykrzyknikiem – wtedy odnośnik idzie po tym znaku (Szczepaniak, s. 128).
• Przypis oddziela się od tekstu poziomą linią i pisze czcionką o stopień-dwa mniejszą niż tekst główny (najczęściej 10 pkt przy tekście 12 pkt) (Urban i Ładoński, s. 60).

Cytat dosłowny: cudzysłów i cytat blokowy

Cytat to obcy tekst w Twojej pracy, więc musi być wyraźnie oznaczony – inaczej, nawet nieumyślnie, popełniasz plagiat (Sydor, Wskazówki dla piszących prace dyplomowe, s. 52). Sposób zapisu zależy od długości:

• Cytat krótki (do ok. 40 słów) wplatasz w tekst, w cudzysłowie, wewnątrz akapitu.
• Cytat dłuższy (powyżej 40 słów) wydzielasz jako osobny akapit – tzw. cytat blokowy – z wcięciem, czcionką o punkt mniejszą, bez cudzysłowu (Szczepaniak, s. 111-114).

Pojedynczy cytat nie powinien przekraczać pół strony znormalizowanego maszynopisu, czyli ok. 900 znaków lub 100 wyrazów (Sydor, s. 53). Kilka reguł wierności cytatu:

• Cudzysłów polski to „…” (dolny otwierający, górny zamykający), nie angielski “…”.
• Opuszczenie fragmentu oznaczasz wielokropkiem w nawiasie kwadratowym: […].
• Nie poprawiasz cytatu. Jeśli w oryginale jest błąd, obok stawiasz [sic] – to znak, że cytujesz wiernie (Szczepaniak, s. 113-114).
• Cytat ma uzupełniać Twój wywód, nie go zastępować. Praca sklejona z samych cytatów to nadużycie prawa do cytatu – między dwoma cytatami muszą znaleźć się Twoje własne słowa (Sydor, s. 54).

Jak zbudować pełny opis źródła: wzory

Poniżej wzór i przykład dla każdego typu źródła. To wersja pełna, czyli taka, jakiej używasz, gdy powołujesz się na dane źródło po raz pierwszy.

Praca samoistna (książka jednego autora): pierwsza litera imienia + nazwisko + pełny tytuł italic + wydawnictwo + miejsce i rok wydania + nr strony.

[1] A. Pocztowski, Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie – procesy – metody, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2008, s. 34.

Rozdział/podrozdział w pracy zbiorowej: pierwsza litera imienia + nazwisko + tytuł artykułu italic + [w:] pierwsza litera imienia, nazwisko (red.), pełny tytuł italic, wydawnictwo, miejsce i rok wydania, nr strony.

[1] A. Zakrzewska-Bielawska, M. Trocki, Aktywność badawcza doktorantów i habilitantów polskich ośrodków akademickich, [w:] S. Lachiewicz, B. Nogalski (red.), Osiągnięcia i perspektywy nauk o zarządzaniu, Wolters Kluwer, Warszawa 2010, s. 133.

Artykuł z czasopisma: pierwsza litera imienia, nazwisko, pełny tytuł artykułu italic, „tytuł czasopisma” rok, nr czasopisma, nr strony.

[7] K. Borowczyk, Jak korzystać z portali społecznościowych w rekrutacji?, „Personel i Zarządzanie” 2012, nr 9.

Rocznik statystyczny:

[15] Produkcja wyrobów przemysłowych w 2003 r., Rocznik Statystyczny Przemysłu, GUS, Warszawa 2004, s. 30.

Źródło internetowe:

[23] K. Rozbejko, Motywacja materialna i niematerialna w Polsce, http://plusuj.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=360, 29.10.2019 r.

Przy źródłach internetowych częstym błędem jest ograniczenie przypisu do samego linku – adres to element techniczny, a nie opis bibliograficzny. Podaj więc autora, tytuł i datę dostępu, tak jak przy źródłach drukowanych (Pioterek i Zieleniecka, s. 47).

Ciągi przypisów: jak nie powtarzać całego opisu

Kiedy powołujesz się na to samo źródło kilka razy, nie przepisujesz za każdym razem pełnego opisu. Stosujesz formy skrócone.

Kolejny przypis odsyła do tej samej pozycji co poprzedni:

[17] A. Pocztowski, Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie – procesy – metody, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2008, s. 34.

[18] Tamże.

Zmienia się tylko numer strony – zaznaczasz to:

[21] M. Dołhasz, J. Fudaliński, M. Kosała, H. Smutek, Podstawy zarządzania. Koncepcje, strategie, zastosowania, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 49.

[22] Tamże, s. 50.

W pracy jest jedna publikacja danego autora – wystarczy opis skrócony:

[9] Z. Dobosiewicz…, dz. cyt., s. 12.

W pracy jest więcej pozycji tego samego autora – dodajesz fragment tytułu, żeby je rozróżnić:

[1] Z. Dobosiewicz, Kredyty i zabezpieczenia, WSM, Warszawa 2006, s. 15.

[2] E. Banasiak, Mieszkania od A do Z, Interspar, Warszawa 2007, s. 43.

[3] Z. Dobosiewicz, Kredyty…, s. 17.

„Tamże” i „dz. cyt.” to tylko część systemu. Jeśli chcesz wiedzieć, czym różni się ibidem od op. cit., kiedy stosować loc. cit., passim czy „cyt. za” przy cytowaniu z drugiej ręki – zajrzyj do osobnego, szczegółowego przewodnika: łacińskie skróty w przypisach: ibidem, op. cit., tamże.

Systemy cytowania: klasyczny, harwardzki, Vancouver

Wszystkie powyższe wzory należą do systemu klasycznego (oksfordzkiego) – z przypisami dolnymi i łacińskimi skrótami. Ale to nie jedyna opcja; trzy systemy różnią się tym, gdzie umieszczasz odsyłacz i pełny opis źródła:

Źródło: Szczepaniak, s. 129–133. W systemie klasycznym masz najwięcej dodatkowych funkcji (polemika, dygresja, omówienie poglądów); w harwardzkim i Vancouver nie ma ibidem ani op. cit. – powtórzenie źródła zapisujesz ponownym nawiasem. Jeśli promotor wymaga stylu APA, to właśnie odmiana systemu harwardzkiego: autor i rok w nawiasie, pełny opis w bibliografii. Przykłady zapisu i różnice między systemami znajdziesz we wpisie o przypisach harwardzkich i tradycyjnych.

Zanim zaczniesz pisać przypisy, ustal, którego systemu wymaga Twoja uczelnia, i trzymaj się go konsekwentnie w całej pracy. Konsekwencja jest tu ważniejsza niż wybór konkretnego wariantu.

Najczęstsze błędy w przypisach

• Niepełny pierwszy przypis. Za pierwszym razem opis musi być kompletny; skróty dopiero potem.
• Tytuł w cudzysłowie zamiast kursywą (albo odwrotnie w przypadku czasopisma).
• „Tamże” po innym źródle. Odnosi się wyłącznie do przypisu bezpośrednio powyżej.
• Mieszanie łaciny z polskim – ibidem w jednym przypisie, „dz. cyt.” w drugim.
• Sam link zamiast opisu przy źródle internetowym – bez autora, tytułu i daty dostępu.
• Dane liczbowe bez przypisu wskazującego, skąd pochodzą (Sydor, s. 56).
• Niekonsekwencja w formacie – norma dopuszcza różne warianty, ale wymaga jednolitości w całej pracy.
• Ujednolicanie skrótów za wcześnie. „Tamże”, „dz. cyt.” i numerację przypisów porządkujesz na samym końcu, po wszystkich przesunięciach tekstu (Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich i licencjackich, s. 43).

Do tej listy doszedł ostatnio błąd, którego pięć lat temu nie było: przypis skopiowany z odpowiedzi modelu językowego, z prawdziwym autorem i tytułem, którego ten autor nigdy nie napisał. Piszę o tym przy pytaniu, dlaczego ChatGPT zmyśla źródła.

FAQ

Czy przypis musi być na każdej stronie? Nie ma takiego wymogu. Przypis pojawia się tam, gdzie powołujesz się na źródło, cytat lub cudzą myśl. Strony z Twoimi własnymi wnioskami mogą być ich pozbawione – liczba przypisów to po prostu pochodna liczby odwołań w tekście.

Czym różni się przypis od bibliografii? Przypis dokumentuje konkretne miejsce w tekście i zaczyna się od inicjału imienia przed nazwiskiem. Bibliografia to alfabetyczny spis wszystkich źródeł na końcu pracy – tam zaczynasz od nazwiska. Zasady tworzenia spisu opisaliśmy w osobnym wpisie o bibliografii pracy.

Przypisy dolne czy końcowe? W pracach dyplomowych zdecydowanie dolne – czytelnik widzi źródło od razu, bez skakania na koniec pracy.

Jak wstawić przypis skrótem klawiszowym? W Wordzie: Ctrl+Alt+F dla przypisu dolnego, Ctrl+Alt+D dla końcowego.

Kiedy używać „tamże”, a kiedy „dz. cyt.”? „Tamże” – gdy odsyłasz do pozycji z przypisu bezpośrednio poprzedzającego. „Dz. cyt.” – gdy wracasz do dzieła cytowanego wcześniej, po którym pojawił się przypis do innego źródła. Pełne omówienie znajdziesz w przewodniku o łacińskich skrótach w przypisach.

Jak zapisać długi cytat? Cytat powyżej ok. 40 słów wydzielasz jako osobny akapit z wcięciem, mniejszą czcionką i bez cudzysłowu (cytat blokowy). Krótszy zostaje w tekście, w cudzysłowie.

Czy przypisy chronią przed plagiatem? Tak, o ile są rzetelne. Przypis pokazuje, że dana myśl, cytat czy dane pochodzą od kogoś innego – to właśnie odróżnia korzystanie ze źródeł od kradzieży cudzej pracy. Sam przypis nie wystarczy jednak przy cytacie dosłownym: musisz jeszcze ująć fragment w cudzysłów. Cytat bez cudzysłowu, nawet z przypisem, bywa traktowany jako plagiat.

Czy system antyplagiatowy sprawdza przypisy? Jednolity System Antyplagiatowy (JSA) porównuje tekst z bazami źródeł i wykrywa zapożyczenia. Poprawnie oznaczone cytaty i przypisy nie są błędem – system rozpoznaje je jako przywołania źródeł, a nie nieuprawnione zapożyczenie. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy przepisujesz cudzy tekst bez cudzysłowu i bez przypisu.

Na koniec: jedna zasada, która załatwia 90% problemów

Nie musisz pamiętać każdej normy i każdego skrótu. Wystarczy, że wybierzesz jeden system zapisu, zastosujesz go konsekwentnie w całej pracy, a samo ujednolicenie przypisów – „tamże”, „dz. cyt.”, numerację – zostawisz na sam koniec, po wszystkich przesunięciach tekstu. Resztę zawsze sprawdzisz w tej instrukcji.

Wybierz jeden system, trzymaj się go do ostatniej strony i porządkuj przypisy dopiero po skończeniu pisania.

Autorka: Marzena Wanke – edukatorka pisania tekstów naukowych, pomaga studentom pisać prace dyplomowe etycznie i skutecznie.

Źródła

• A. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej (2019), s. 110–133, 166–167.
• Mikiewicz, Polus, Zasady pisania prac dyplomowych (2016), s. 74–76.
• Pioterek, Zieleniecka, Technika pisania prac dyplomowych (2004), s. 36–47.
• Urban, Ładoński, Jak napisać dobrą pracę magisterską (2010), s. 59–64.
• A. Sydor, Wskazówki dla piszących prace dyplomowe (2014), s. 52–56.
• J. Wrycza-Bekier, Kreatywna praca dyplomowa, s. 197–198, 220–221.
• R. Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich i licencjackich, s. 41–43.
• Depo – Poradnik licencjata, s. 81–82.
• Norma PN-ISO 690:2012 (wytyczne opracowania przypisów bibliograficznych i powołań).