W skrócie: Praca licencjacka to samodzielne opracowanie naukowe, którym kończysz studia pierwszego stopnia i na podstawie którego dostajesz tytuł licencjata. Ma od 40 do 60 stron, składa się z części teoretycznej i badawczej, a jej obrona jest warunkiem odebrania dyplomu. Praca dyplomowa to nazwa nadrzędna: licencjacka, inżynierska i magisterska to jej rodzaje.

Zanim usiądziesz do pisania, warto wiedzieć, w czym właściwie bierzesz udział. Praca licencjacka nie jest dłuższym referatem ani streszczeniem trzech książek. Ustawa i klasyfikacja poziomów kształcenia stawiają jej konkretne wymagania, a promotor sprawdza dokładnie to, co z nich wynika. Ten tekst porządkuje pojęcia, pokazuje różnice między rodzajami prac i prowadzi do miejsc, w których każdy etap opisałam osobno.

Praca licencjacka: co to jest i po co ją piszesz

Praca licencjacka to opracowanie naukowe, w którym samodzielnie stawiasz problem badawczy, zbierasz materiał i wyciągasz z niego wnioski. Piszesz ją na trzecim roku trzyletnich studiów pierwszego stopnia, zwykle w piątym i szóstym semestrze, pod opieką promotora, w ramach seminarium dyplomowego. W zależności od wymagań uczelni masz na nią od kilku do kilkunastu miesięcy.

Kluczowe słowo brzmi „naukowe”. Majchrzak i Mendel piszą, że praca ma dążyć do poznania istoty zjawiska, wykrycia zasad i prawidłowości, a opracowania pozbawione tego charakteru „podają jedynie fakty, są zbiorem informacji, nie zawierają cech twórczych”[1]. Zebranie informacji z pięciu książek i ułożenie ich w rozdziały nie wystarczy, choćby było zrobione starannie.

Jest jednak druga strona tej samej monety i studenci rzadko o niej słyszą. Ci sami autorzy zaznaczają, że w pracy dyplomowej weryfikuje się przede wszystkim warsztat: zdolność formułowania problemów, poprawność wywodu, dobór metod i interpretację wyników, natomiast „treść uzyskanych wyników schodzi na drugi plan” wobec wiedzy i umiejętności metodycznych piszącego (tamże). Nie musisz odkryć niczego przełomowego. Musisz pokazać, że umiesz zbadać coś rzetelnie.

Tip: Kiedy promotor pyta „co chcesz zbadać”, nie odpowiadaj tematem. Odpowiedz pytaniem, na które szukasz odpowiedzi. Temat to nagłówek, pytanie badawcze to praca.

Co Ci właściwie daje napisanie licencjatu

Poza dyplomem zostaje pięć rzeczy i tylko pierwsza jest oczywista.

Tytuł licencjata potwierdza ukończenie studiów pierwszego stopnia i otwiera drogę na studia magisterskie albo podyplomowe. Bez obronionej pracy nie ma dyplomu, więc to argument, którego nikomu nie trzeba tłumaczyć.

Druga rzecz to wiedza specjalistyczna. Przez kilka miesięcy czytasz o jednym wąskim wycinku swojej dziedziny więcej niż ktokolwiek z Twojego roku. Na rozmowie o pracę potrafi to zaskakująco dobrze zadziałać, jeśli temat ma cokolwiek wspólnego z branżą.

Trzecia to pierwszy kontakt z badaniami. Uczysz się stawiać pytanie, dobierać metodę i pokazywać wyniki tak, żeby ktoś inny mógł je sprawdzić. Na magisterce robi się to samo, tylko szerzej, więc dobrze przepracowany licencjat oszczędza mnóstwo nerwów dwa lata później.

Czwarta to umiejętność prowadzenia długiego projektu. Wybór tematu, harmonogram, zbieranie materiału, pisanie, poprawki. Niewiele zadań na studiach ćwiczy to tak dobrze, a w pracy zawodowej wraca ciągle.

Piąta to relacja z promotorem. Regularne konsultacje potrafią zmienić całą pracę i są jedyną legalną formą pomocy, z której nie tylko wolno, ale trzeba korzystać. Umów się na stałe terminy zamiast pisać w milczeniu przez trzy miesiące i przynosić gotowy rozdział, który trzeba będzie wyrzucić.

Mój Tip: Chciałabym, żebyś spojrzał_a na napisanie pracy licencjackiej z innej perspektywy. To nie tylko formalny wymóg uczelni, ale również doskonała okazja do rozwinięcia wielu praktycznych umiejętności, które mogą przydać Ci się w przyszłości. Samodzielnie organizujesz i realizujesz duży projekt, zarządzasz czasem, analizujesz znaczną ilość materiałów i logicznie formułujesz argumenty. Umiejętności zdobyte podczas pisania pracy licencjackiej możesz z powodzeniem wykorzystać w innych przedsięwzięciach. Na przykład, możesz napisać własnego ebooka na temat, w którym się specjalizujesz. Zbieranie materiałów, tworzenie struktury i przejrzysta prezentacja argumentów to te same umiejętności, które są niezbędne przy tworzeniu publikacji cyfrowych. Opracowanie ebooka na podstawie własnych badań lub doświadczeń to świetny sposób na dzielenie się wiedzą i jednocześnie budowanie swojej marki osobistej.

Trzy poziomy studiów i trzy rodzaje prac dyplomowych

Miejsce Twojej pracy w systemie wyznacza ustawa z 20 lipca 2018 roku Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, obowiązująca od 1 października 2018 roku[2]. To ona porządkuje dziedziny, dyscypliny i kierunki, a wraz z międzynarodową klasyfikacją ISCED także poziomy kształcenia.

Poziomy wyglądają tak:

Poziom ISCED	Studia	Praca	Czego się oczekuje
ISCED 6	pierwszego stopnia	licencjacka lub inżynierska	wiedza akademicka na poziomie średnio zaawansowanym, oparta na nauce teoretycznej, z możliwymi zajęciami praktycznymi
ISCED 7	drugiego stopnia i jednolite magisterskie	magisterska	wiedza na poziomie zaawansowanym, znaczną część programu mogą stanowić prace badawcze
ISCED 8	doktoranckie	rozprawa doktorska	zaawansowane i twórcze prace badawcze

Struzik podkreśla przy poziomie siódmym rzecz, która dobrze ustawia proporcje: badania w pracy magisterskiej „nie prowadzą jeszcze do przyznania stopnia doktora”. Od licencjatu nikt nie oczekuje doktoratu w miniaturze.

Warto przy tym pamiętać, że praca dyplomowa nie jest pierwszym tekstem akademickim, jaki piszesz. Wcześniej są eseje, referaty, prace projektowe i studia przypadków, czasem w formie prezentacji. Praca licencjacka to pierwszy duży krok, po nim przychodzi magisterska, a na końcu doktorska. Zdobycie tytułu doktora wymaga przy tym nie tylko napisania rozprawy, ale też publikowania artykułów naukowych i prowadzenia zajęć na uczelni.

Jest jeszcze jedno rozróżnienie, które realnie zmienia wymagania wobec Twojej pracy, a prawie nikt o nim nie mówi. Uczelnie kształcą na profilu ogólnoakademickim albo praktycznym, w zależności od charakteru uczelni i programu. Na profilu praktycznym promotor częściej oczekuje analizy konkretnej organizacji i rekomendacji wdrożeniowych, na ogólnoakademickim mocniejszego oparcia w literaturze i metodologii. Sprawdź w sylabusie swojego kierunku, który profil masz, zanim ustalisz temat.

Czym różni się praca licencjacka od magisterskiej

Różnica sprowadza się do trzech rzeczy: objętości, samodzielności badawczej i głębokości analizy.

Objętość: praca licencjacka ma zwykle 40-60 stron, magisterska od 80 do 120 stron znormalizowanego komputeropisu[3]. Widełki dla magisterki różnią się między poradnikami, więc regulamin Twojego wydziału jest tu rozstrzygający. Rozpisałam to szczegółowo, razem z tabelami podziału stron na rozdziały, we wpisie o liczbie stron pracy licencjackiej i magisterskiej.

Samodzielność badawcza: w licencjacie badania własne bywają skromne i często opierają się na jednej metodzie, na przykład ankiecie albo analizie dokumentów. W magisterce oczekuje się szerszego warsztatu i częściej łączenia metod. Katalog do wyboru opisałam w tekście o metodach badawczych.

Głębokość analizy: licencjat może poprzestać na opisie i uporządkowaniu zjawiska, magisterka ma je wyjaśnić i zinterpretować.

Cała reszta jest wspólna: struktura, wymogi formalne, przypisy, bibliografia, antyplagiat i obrona. Najważniejsze różnice zestawiłam w tabeli.
Tabela 1. Różnice pomiędzy pracą licencjacką a magisterską

Kryterium	Praca licencjacka	Praca magisterska
Rola w edukacji	zdobycie tytułu licencjata i zakończenie I etapu studiów	zdobycie tytułu magistra i zakończenie II etapu studiów
Istota	zaprezentowanie podstawowych umiejętności analitycznych i badawczych	pogłębienie wiedzy w wybranym obszarze, z rozwinięciem umiejętności badawczych
Zakres	mniejszy, skupia się na zrozumieniu istniejących materiałów	szerszy, dokonuje się głębszej analizy, w tym badań własnych
Unikatowość	nie wymaga oryginalnych odkryć, analizujemy literaturę z własnej perspektywy	wymaga oryginalności, ale jedynie w pewnym stopniu
Poziom zaawansowania	wprowadzenie do badań akademickich	rozwinięcie umiejętności badawczych
Objętość	40-60 stron	80-120 stron
Czas realizacji	3-6 miesięcy	6-12 miesięcy

Źródło: opracowanie własne, objętość za: P. Ziółkowski, jw., s. 77-78.

Wniosek jest jasny: praca licencjacka jest wprowadzeniem do badań naukowych, podczas gdy praca magisterska wymaga bardziej zaawansowanej analizy i większego wkładu własnego.

Praca licencjacka a inżynierska: kiedy piszesz którą

O tym, którą piszesz, decyduje kierunek, nie Twój wybór. Kierunki techniczne kończą się pracą inżynierską i tytułem inżyniera, pozostałe pracą licencjacką i tytułem licencjata. Oba dyplomy zamykają studia pierwszego stopnia i oba otwierają drogę na studia magisterskie.

Różni je punkt ciężkości. Struzik zauważa, że w pracach humanistycznych, socjologicznych i teologicznych akcentuje się cele teoretyczne i metodologiczne, a w pracy inżynierskiej cele teoretyczne i praktyczne[4]. W praktyce oznacza to, że inżynierka najczęściej ma charakter projektowy: coś zaprojektujesz, zbudujesz albo przetestujesz, a opis stanowi udokumentowanie tego projektu.

Praca dyplomowa a licencjacka: która nazwa jest szersza

Praca dyplomowa to kategoria nadrzędna, a licencjacka jeden z jej rodzajów. Stąd bierze się zamieszanie: student słyszy od dziekanatu „praca dyplomowa”, od promotora „licencjat” i myśli, że chodzi o dwie różne rzeczy.

Majchrzak i Mendel używają jeszcze szerszego pojęcia: praca promocyjna obejmuje prace dyplomowe, magisterskie i końcowe na studiach podyplomowych, bo różnią się one metodycznie „w stosunkowo niewielkim stopniu”, więc wymagania co do ich realizacji i oceny są zbliżone (tamże).

Dla Ciebie ma to praktyczny wniosek: poradniki pisane „dla magistrantów” są przydatne także na licencjacie, bo warsztat jest ten sam. Skalujesz objętość i ambicję badawczą, nie zasady.

Co powinna zawierać praca licencjacka: wymagania merytoryczne i formalne

Wymagania dzielą się na dwie grupy, a każda potrafi odesłać pracę do poprawki.

Merytoryczne to jasno postawiony problem badawczy, cel, dobrana do nich metoda, oparcie w literaturze i wnioski, które faktycznie z badania wynikają. Nad każdym z tych elementów pracuje się osobno: zaczynasz od celu badań, potem stawiasz hipotezy, a na końcu opisujesz to wszystko w

Formalne to czcionka, marginesy, sposób zapisu przypisów, wymagana liczba źródeł, oświadczenie o autorstwie i kontrola antyplagiatowa. Sprawdzenie pracy w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym jest obowiązkowe, a pozytywny wynik warunkuje dopuszczenie do obrony. Progi podobieństwa ustala uczelnia. W regulaminie jednej z uczelni z mojej biblioteki wygląda to tak: do 20 procent promotor może zaakceptować pracę bez zmian, powyżej 40 procent praca wraca do poprawy i można ją poprawiać najwyżej dwa razy, a powyżej 70 procent sprawa trafia do dziekanatu i uruchamia postępowanie dyscyplinarne na podstawie art. 307 ustawy. Twoja uczelnia może mieć inne progi, więc znajdź je w swoim regulaminie dyplomowania, zanim oddasz pracę.

Z czego składa się praca licencjacka i ile miejsca zajmuje każda część

Standardowa praca empiryczna ma trzy części, a proporcje między nimi są zaskakująco konkretne. Błażejewski i Szal podają je tak: wstęp około 5 procent objętości, część teoretyczna 20 procent, część metodologiczna 10 procent, badania własne 60 procent, zakończenie 5 procent[5].

Ta liczba, 60 procent na badania własne, jest najczęściej łamaną regułą w pracach licencjackich. Studenci piszą osiemdziesiąt stron teorii i dziesięć stron ankiety, bo teoria idzie łatwiej. Promotor widzi to od razu.

Do każdego elementu przyda się osobna instrukcja: ile stron ma mieć każda część, jak zbudować bibliografię i jakiego systemu przypisów użyć.

Czy praca licencjacka jest trudna

Trudność licencjatu rzadko bierze się z poziomu merytorycznego, a najczęściej z tego, że to pierwszy tak długi tekst, jaki piszesz. Dwadzieścia stron eseju napisałaś nieraz. Pięćdziesiąt stron spójnego wywodu z przypisami i własnym badaniem to inna skala organizacyjna.

Drugi powód jest terminowy. Praca licencjacka wypada w semestrze, w którym masz jeszcze zajęcia, zaliczenia i często pracę zarobkową. Studenci, z którymi pracuję, zwykle nie potrzebują pomocy w rozumieniu teorii. Potrzebują planu, który rozbije pisanie na etapy mieszczące się w kalendarzu. Pomaga też rzecz, która wygląda na stratę czasu, a nią nie jest: przerwa na ruch w środku pisania.

Trzeci powód dotyczy warsztatu, którego nikt nie uczy osobno. Sformułowanie problemu badawczego, dobór metody i opisanie wyników to umiejętności, których nie ćwiczy się na kolokwiach. Dlatego cały ten blog jest zbudowany etapami: jak pisać skutecznie prowadzi przez proces od strony organizacyjnej.

Jak napisać pracę licencjacką krok po kroku

Kolejność etapów jest stała i próba jej przeskoczenia zawsze kosztuje więcej czasu, niż oszczędza.

1. Wybierz temat i uzgodnij go z promotorem, a przy okazji umów stałe terminy konsultacji.
2. Ustal cel badań, bo z niego wynika cała reszta.
3. Sformułuj problem badawczy i hipotezy.
4. Dobierz metody badawcze do postawionych pytań.
5. Zbierz literaturę i napisz część teoretyczną.
6. Przeprowadź badania i opisz je w rozdziale metodologicznym.
7. Przeanalizuj wyniki i napisz wnioski.
8. Na końcu napisz wstęp i zakończenie, gdy wiesz już, co jest w środku.
9. Złóż pracę, przejdź antyplagiat i przygotuj się do obrony.

Pro Tip: Jeśli temat wydaje Ci się zbyt trudny lub brakuje literatury, skonsultuj to z promotorem i rozważ jego zmianę.

Punkt ósmy zaskakuje najczęściej. Wstęp pisany na początku prawie zawsze trzeba przepisać, bo zapowiada pracę, której ostatecznie nie napisałaś. Zanim oddasz całość, przejdź jeszcze listę najczęstszych błędów w pracy dyplomowej, bo większość z nich obniża ocenę, a da się je wyłapać wcześniej.

Mój Tip: Solidny research to podstawa. Nie chodzi o zebranie wszystkiego co napisano w danym temacie. Wiem o czym mówię, bo sama zrobiłam ten błąd i stąd moja magisterska miała prawie 180 stron. Po latach wiem, że wystarczy Ci 10 aktualnych artykułów i 10 dobrych książek. Przykładowe bibliografie znajdziesz w zestawieniu bibliograficznym z zarządzania zasobami ludzkimi. Celowo są bardziej rozbudowane, żeby było z czego wybierać podczas pisania własnej pracy.

Co się dzieje na obronie pracy licencjackiej

Obrona to egzamin ustny przed komisją, która sprawdza wiedzę kierunkową i znajomość własnej pracy. Komisja zwykle zadaje trzy pytania, każde jest oceniane osobno i na każde trzeba odpowiedzieć przynajmniej na ocenę dostateczną. Odpowiedź ma być „krótka, zwięzła i na temat”[6].

Zanim do tego dojdzie, praca musi zostać przyjęta: potrzebujesz zaliczonego ostatniego semestru wraz z seminarium, oceny co najmniej dostatecznej od promotora oraz złożonych oświadczeń, w tym o samodzielnym autorstwie (tamże). Dopiero potem tekst trafia do recenzenta.

Przebieg obrony i pytania, które padają najczęściej, opisałam w tekście o tym, jak wygląda obrona pracy licencjackiej. Jeśli termin już goni, mam też wersję awaryjną: przygotowanie do obrony w dwie godziny.

Czy pisanie prac dyplomowych w ogóle ma sens

Zarzuty wobec prac dyplomowych są poważne i warto je znać, zanim ktoś rzuci Ci nimi w twarz w połowie pisania.

Krytycy mówią, że praca dyplomowa pełni funkcję strażnika przy bramie, czyli stanowi przeszkodę, która odsiewa ludzi bez realnego związku z ich kompetencjami. Że tekst przeczytają dokładnie dwie osoby, promotor i recenzent, więc cały wysiłek idzie w próżnię. Że system uczy formalności zamiast praktyki. Że wymagania są zbyt wysokie wobec osób, które nigdy wcześniej nie pisały dłuższego tekstu naukowego, a praca dyplomowa to ich pierwsze zetknięcie z tak dużym projektem badawczym. Że promotorzy nie zawsze poświęcają procesowi wystarczającą uwagę, przez co student czuje się zagubiony w trudnych momentach. I najczęściej powtarzane: że nikt na studiach nie uczy, jak taką pracę napisać, więc zostaje z tym sam.

Z ostatnim zarzutem trudno się nie zgodzić i to jest właśnie powód, dla którego prowadzę ten blog. Seminarium dyplomowe rzadko zaczyna się od tego, od czego powinno, czyli od pokazania, jak zaplanować proces pisania.

Z resztą jest inaczej, niż mówią krytycy. Praca dyplomowa uczy czegoś, czego nie sprawdzi żaden egzamin: postawienia pytania, na które nikt nie dał Ci gotowej odpowiedzi, i doprowadzenia tego pytania do końca. Kolokwium sprawdza, czy zapamiętałaś cudze ustalenia. Praca sprawdza, czy umiesz zbudować własne.

Jest też argument, o którym studenci zwykle nie myślą. Niektóre prace licencjackie i magisterskie, po odpowiednim dostosowaniu, trafiają do czasopism naukowych albo stają się częścią większych projektów badawczych. Dla kogoś, kto myśli o karierze akademickiej, to pierwsza pozycja w dorobku.

Jest jeszcze argument, który przekonuje mnie najbardziej. Praca dyplomowa to zwykle ostatni moment w życiu, kiedy ktoś kompetentny czyta Twój tekst kartka po kartce i mówi Ci, co jest nie tak. W pracy zawodowej nikt nie ma na to czasu.

Gotowe prace i AI: gdzie przebiega granica

Kupienie pracy jest nieskuteczne prawnie i ryzykowne osobiście, a odpowiedzialność ponosi student, nie firma, która ją napisała.

Prawo autorskie stoi tu twardo. Więź twórcy z utworem jest niezbywalna i bezterminowa, a oznaczenie utworu cudzym nazwiskiem pozostaje niedopuszczalne również wtedy, gdy faktyczny autor się na to zgadza[7]. Umowa o napisanie pracy dyplomowej jest z tego powodu nieważna, więc student, który zapłacił i dostał bubel, nie ma czego dochodzić.

Z AI sprawa wygląda inaczej i tu przebiega granica, o którą pytacie mnie najczęściej. Model, który pisze za Ciebie rozdział, jest tym samym problemem co ghostwriter: powstaje tekst, którego autorstwa nie ujawniasz. Model, który sprawdza logikę Twojego wywodu, podpowiada, o co dopytać promotora, albo pomaga uporządkować notatki, jest narzędziem jak każde inne. Coraz więcej uczelni reguluje to zarządzeniami i wymaga ujawnienia sposobu użycia AI. Jedno jest pewne: jeśli planujesz korzystać z ChatGPT albo innego narzędzia AI, ustal zasady, zanim napiszesz pierwsze zdanie, a nie w połowie rozdziału. Jak z tego korzystać bez ryzyka, opisałam we wpisie o etycznym pisaniu pracy z AI.

FAQ

Czym różni się praca licencjacka od dyplomowej?

Praca dyplomowa to nazwa zbiorcza dla wszystkich prac kończących studia. Licencjacka jest jednym z jej rodzajów, obok inżynierskiej i magisterskiej. Dziekanat i promotor mówią więc o tym samym dokumencie.

Co to znaczy, że praca licencjacka ma być samodzielna?

Że problem, dobór literatury, badanie i wnioski są Twoje. Korzystanie z cudzych ustaleń jest oczywiste i konieczne, ale każde musi mieć przypis. Oświadczenie o samodzielnym autorstwie podpisujesz przy składaniu pracy.

Ile stron powinna mieć praca licencjacka?

Zwykle od 40 do 60 stron, przy czym wiąże Cię regulamin wydziału. Magisterska od 80 do 120 stron według Ziółkowskiego.

Czy praca licencjacka musi zawierać badania własne?

Na większości kierunków tak, i to one zajmują najwięcej miejsca, około 60 procent objętości. Na niektórych kierunkach dopuszczalna jest praca przeglądowa, ale to decyzja promotora.

Czy każda praca licencjacka przechodzi antyplagiat?

Tak, sprawdzenie w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym jest obowiązkowe, a pozytywny wynik warunkuje dopuszczenie do obrony. Progi podobieństwa ustala uczelnia.

Czy mogę napisać pracę licencjacką z pomocą ChatGPT?

Możesz używać AI jako narzędzia do porządkowania, sprawdzania i uczenia się, ale nie jako autora tekstu. Coraz więcej uczelni wymaga ujawnienia sposobu użycia AI w pracy, więc sprawdź zarządzenie swojej uczelni.

Co zrobić dziś

Wejdź na stronę swojego wydziału i pobierz regulamin dyplomowania. Sprawdź w nim trzy rzeczy: wymaganą objętość pracy, próg podobieństwa w antyplagiacie i termin złożenia. Te trzy liczby ustawiają cały Twój kalendarz na najbliższe miesiące, a większość studentów poznaje je dopiero wtedy, gdy jest za późno, żeby coś zmienić.

Notka bibliograficzna

[1] J. Majchrzak, T. Mendel, Metodyka pisania prac magisterskich i dyplomowych. Poradnik pisania prac promocyjnych oraz innych opracowań naukowych wraz z przygotowaniem ich do obrony lub publikacji, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2005, s. 9-11.

[2] Z. Struzik, Metodyka pisemnych prac naukowych, Instytut Papieża Jana Pawła II, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2020, s. 22-23, 32-34.

[3] P. Ziółkowski, Jak pisać prace dyplomowe, licencjackie, magisterskie i podyplomowe? Przewodnik dla studentów, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki, Bydgoszcz 2017, s. 77-78.

[4] Z. Struzik, jw., s. 66-67.

[5] W. Błażejewski, E. Szal, Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo PWSTE, Jarosław 2019, s. 27.

[6] S. Kaczmarek, J. Kaczmarek (red.), Jak polubić pracę dyplomową? Akademicki przewodnik metodyczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, s. 86-95.

[7] K. Pawlik, R. Zenderowski, Dyplom z Internetu. Jak korzystać z Internetu, pisząc prace dyplomowe?, wyd. VI, CeDeWu, Warszawa 2022, rozdz. 7.