Kiedy zaczynałam pracować ze studentami, myślałam, że każdy gubi się inaczej. Po kilkunastu latach i ponad dwustu obronionych pracach wiem, że jest odwrotnie. Te same potknięcia wracają w kółko, u studentki pedagogiki i u magistranta logistyki, w licencjacie i w pracy magisterskiej. Promotorzy i recenzenci znają je na pamięć, bo widzą je w każdym roczniku.

Ciekawe jest to, że autorzy poradników metodyki też je spisali, każdy po swojemu. Korczyński zamyka rozdział listą piętnastu błędów z perspektywy metodologii. Ładoński i Urban patrzą przez technikę i redakcję. Mikiewicz i Polus przez język i sposób myślenia. Ziółkowski zebrał trzydzieści potknięć, w tym takie, których nie ma nigdzie indziej, bo dotyczą współpracy z promotorem. Pytlak w 2024 roku dorzuciła świeże spojrzenie na błędy logiczne. Listy się różnią, bo patrzą z różnych stron, a razem układają się w mapę całej drogi od pomysłu do obrony.

Zamiast przepisywać jedną z nich, złożyłam je w jedno miejsce i pogrupowałam tak, jak popełniasz błędy w praktyce. Bo Ciebie interesuje własne potknięcie, nie to, który autor je opisał. Ładoński i Urban nazwali zresztą wspólny mianownik większości z nich wprost: biorą się z pośpiechu i z braków językowych, a odpowiada za nie autor pracy, nie promotor (Ładoński, Urban 2016, s. 85-86). To dobra wiadomość, bo na jedno i na drugie masz wpływ.

Poniżej mapa dziewięciu grup, do której możesz wracać na każdym etapie pisania.

Błędy organizacji i czasu, od których zaczyna się reszta

Najczęstszy błąd nie dotyczy treści, tylko kalendarza: pisanie zostawione na ostatnią chwilę pociąga za sobą wszystkie pozostałe. Joanna Wrycza-Bekier opisuje to jako nożyce czasowe: im bardziej złożone zadanie, tym więcej czasu pochłania samo zastanawianie się, jak je wykonać, a tym mniej zostaje na działanie. Pisanie pracy jest właśnie takim zadaniem, więc nożyce rozwierają się coraz szerzej (Wrycza-Bekier 2011, s. 236-237). Praca napisana w tydzień traci spójność, ma niedopracowane wnioski i niepełną bibliografię.

Tu wracają konkretne potknięcia z poradników:

• traktowanie pracy jak zrywu na miesiąc, choć realnie to dwa albo trzy semestry (Ziółkowski 2017, s. 127-128),
• wybór tematu bez rozeznania promotora i literatury, w złej kolejności,
• „promotor widmo”, czyli opiekun wybrany bez wywiadu wśród starszych roczników,
• pytanie „czy tyle wystarczy?” zamiast samodzielnej oceny, czy temat jest wyczerpany (Ziółkowski 2017, s. 124).

Błędy metodologiczne, czyli brak fundamentu pod badaniem

Jeśli praca nie ma jasno postawionego problemu, hipotez i zmiennych, cała część badawcza traci grunt pod nogami. To najczęściej wskazywana grupa w poradnikach metodyki. Korczyński wymienia tu wprost kilka potknięć naraz: niechęć do studiowania literatury metodologicznej, brak uzasadnienia problemu badawczego, brak opisu zastosowanych metod i technik oraz brak zmiennych i wskaźników odnoszących się do własnych badań (Korczyński 2013, s. 59).

Do tego dochodzi zaburzenie proporcji. Rozdział teoretyczny puchnie, a część empiryczna zostaje na marginesie, choć to ona jest sednem pracy badawczej. Korczyński nazywa to zniekształceniem struktury całości (Korczyński 2013, s. 59), a Pytlak przypomina prostą regułę: część badawcza nie powinna być krótsza niż teoretyczna (Pytlak 2024, s. 184-410). Jak zbudować rozdział badawczy, żeby się bronił, tłumaczę w przewodniku o rozdziale metodologicznym.

Błędy logiczne i argumentacyjne, których nie widać na pierwszy rzut oka

Praca może być poprawna językowo i wciąż nie trzymać się kupy, gdy zawodzi logika wywodu. To najświeższe spojrzenie na liście, bo Mariola Pytlak rozpisała je w 2024 roku dokładniej niż starsze poradniki. Wyróżnia między innymi wypowiedź nonsensowną, sprzeczną i wieloznaczną, a osobno błędy argumentacji (Pytlak 2024, s. 374-404):

• argumentum ad populum i ad numerum, czyli „jak powszechnie wiadomo” i „wszyscy wiedzą”, które odwracają uwagę od meritum,
• petitio principii, błąd niedostatecznego uzasadnienia na etapie wnioskowania,
• pleonazm, werbalizm i dydaktyzm, czyli „masło maślane”, pustosłowie i wtręty typu „jak widzimy w tabeli”.

Najczęściej widzę tu wnioski, które są zbiorem ogólników. Zakończenie powtarza to, co już było, zamiast odpowiadać na pytanie „o czym to świadczy?” i „czego to dowodzi?”. Ziółkowski ujmuje to krótko: masz interpretować wyniki, a nie opisywać tabelę słowami (Ziółkowski 2017, s. 128). Korczyński na swojej liście stawia to samo: zakończenie jako zbiór ogólników (Korczyński 2013, s. 59).

Błędy języka i stylu naukowego

Styl naukowy nie oznacza zawiłości, a właśnie zawiłość jest tu najczęstszym błędem. Mikiewicz i Polus zebrali potknięcia językowe, które recenzent wychwytuje od razu (Mikiewicz, Polus 2016, s. 66-69):

• antropomorfizacja, czyli nadawanie państwom i instytucjom ludzkich uczuć („Rosja czuła, że…”),
• zwroty-wytrychy: „jak powszechnie wiadomo”, „uznany autorytet stwierdził”,
• anglicyzmy w miejscu polskich odpowiedników,
• zdania wielokrotnie złożone, w których gubi się wątek,
• kwiecistość i styl barokowy zamiast precyzji.

Autorzy dołączyli tabelę autentycznych błędów z prac studenckich, od „okresu czasu” po „w miesiącu styczniu” (Mikiewicz, Polus 2016, s. 108). Wrycza-Bekier podchodzi do tego od drugiej strony i uspokaja: nie myśl podczas pisania za dużo o stylu, staraj się jak najprecyzyjniej przekazać swoją wiedzę, a tekst sam zacznie się dobrze czytać (Wrycza-Bekier 2011, s. 152). Do tego dochodzą literówki i brak polskich znaków po kopiowaniu z internetu, które zdradzają tekst wklejony bez czytania (Ziółkowski 2017, s. 125-127).

Błędy w pracy ze źródłami i literaturą

Recenzent sprawdza nie to, ile pozycji masz w bibliografii, tylko czy naprawdę przez nie przeszłaś. Najczęstsze potknięcia w tej grupie zbierają się z kilku poradników naraz:

• rozdział teoretyczny oparty na skromnej literaturze i brak odwołań do niej (Korczyński 2013, s. 59),
• cytowanie Wikipedii i stron internetowych bez potwierdzenia w innym źródle (Ziółkowski 2017, s. 124),
• powoływanie się na źródła sprzed 2000 roku tam, gdzie potrzebny jest aktualny stan wiedzy, oraz nieaktualne akty prawne, których według Ziółkowskiego bywa około sześćdziesięciu procent (Ziółkowski 2017, s. 123),
• umieszczanie w bibliografii pozycji, których w tekście nie zacytowano (Byłeń 2017, s. 49-50).

Jak zapanować nad źródłami od pierwszego dnia, pokazuję we wpisie o bibliografii pracy dyplomowej.

Błędy struktury i kompozycji pracy

Dobra praca prowadzi czytelnika za rękę, a najczęstszy błąd kompozycyjny to rozdziały ustawione obok siebie jak osobne wyspy. Ładoński i Urban wymieniają tu niezgodność treści z tytułami rozdziałów, tytuł rozdziału powielający tytuł pracy, powtarzanie tych samych zagadnień oraz złą kolejność, niezgodną z planem i logiką wywodu (Ładoński, Urban 2016, s. 85-86). Korczyński dokłada za długi, nieodzwierciedlający treści tytuł pracy (Korczyński 2013, s. 59), a Byłeń zwraca uwagę na wstęp, który u połowy prac nie przekracza półtorej strony i zdradza powierzchowne potraktowanie tematu (Byłeń 2017, s. 22).

Błędy edytorskie i formalne na finiszu

Pozornie drobne usterki edytorskie nie obniżają wartości badania, ale psują pierwsze wrażenie recenzenta i sygnalizują niedbałość. Byłeń zebrał je w jednej tabeli, gotowej do przejścia na ostatniej prostej (Byłeń 2017, s. 49-50): niezgodności w spisie treści, brak ciągłości w numeracji stron i przypisów, przypisy bez kropki na końcu, niejednolite skróty i symbole, brak opisów albo źródeł pod tabelami i rysunkami, nieusunięte hiperłącza i pozostawione komentarze promotora w dymkach.

Pytlak dokłada do tego błędy formalne i jeden szczególnie częsty: mylenie dywizu z półpauzą i pauzą, czyli łącznika ze znakiem pełniącym funkcję myślnika (Pytlak 2024, s. 294). Korczyński przypomina o rzeczy prostej, o której łatwo zapomnieć na końcu: braku aneksu (Korczyński 2013, s. 59).

Błędy we współpracy z promotorem

Część błędów nie siedzi w tekście, tylko w tym, jak układasz pracę z promotorem, i to spojrzenie wnosi głównie Ziółkowski. Zebrał potknięcia, których w innych poradnikach nie znajdziesz (Ziółkowski 2017, s. 123-129):

• oddawanie wyrywków „z kropkami i pustymi miejscami” zamiast gotowych rozdziałów,
• dalsze zmienianie rozdziału po wysłaniu, zamiast pracy na wersji odesłanej przez promotora,
• samowolna zmiana struktury pracy bez konsultacji,
• unikanie kontaktu i poganianie promotora w szczycie sezonu.

Korczyński zamyka swoją listę tym samym sygnałem: pomijaniem sugestii promotora (Korczyński 2013, s. 59). Pytlak ujmuje to w formie dekalogu dyplomanta, w którym odpowiedzialność za kształt pracy spoczywa na autorze, a promotor wspiera merytorycznie (Pytlak 2024, s. 134).

Błędy wokół plagiatu i pracy z AI

Najgroźniejszy nie jest plagiat świadomy, tylko nieświadomy: przepisanie cudzej myśli bez przypisu, bo zgubiłaś źródło notatki. System antyplagiatowy sprawdza zbieżność tekstu, więc przy zmienionym sformułowaniu może go nie wykryć, ale recenzent znający dziedzinę rozpozna cudzą tezę. Byłeń opisuje mechanizm od środka: pięć współczynników podobieństwa i rekomendowaną granicę pięćdziesięciu procent dla fraz złożonych z co najmniej pięciu wyrazów (Byłeń 2017, s. 195-212).

Do tego dochodzą dwa błędy, które urosły razem z AI. Pierwszy to ghostwriting, w Polsce traktowany jako naruszenie prawa i ryzyko cofnięcia tytułu (Ziółkowski 2017, s. 129). Drugi to wklejanie do pracy treści z ChatGPT bez weryfikacji, razem ze zmyślonymi źródłami, które model podaje z pełnym przekonaniem. Jak działa wykrywanie AI w polskich uczelniach, rozkładam na części w tekście o poprawianiu podobieństwa w JSA.

Jak sprawdzić pracę przed oddaniem: lista kontrolna i narzędzia

Większość błędów z tej listy wyłapiesz w jeden wieczór, jeśli przejdziesz pracę według stałej kolejności, zamiast czytać ją „na oko”. To ta sama zasada, którą powtarza każdy z autorów: pracę trzeba przeczytać kilka razy i dać ją komuś do przeczytania (Ładoński, Urban 2016, s. 86; Ziółkowski 2017, s. 125-127).

Zanim oddasz pracę promotorowi, sprawdź po kolei:

• problem główny, cel i hipotezy zdefiniowane we wstępie i konsekwentnie stosowane dalej,
• każda teza w tekście ma przypis, a w bibliografii są tylko pozycje faktycznie zacytowane,
• wnioski odpowiadają na pytania badawcze, a nie streszczają rozdziały,
• spis treści zgadza się z tytułami i numerami stron w pracy,
• ciągłość numeracji stron, przypisów, tabel i rysunków,
• usunięte komentarze promotora, hiperłącza i podwójne spacje,
• jednolite skróty, cudzysłowy i znaki, dywiz oddzielony od półpauzy,
• tekst przeczytany na głos albo przez drugą osobę pod kątem literówek i składni.

Pomogą Ci w tym proste narzędzia. Do korekty językowej sprawdzą się LanguageTool i Językowo.pl. Do porządku w bibliografii Zotero albo Mendeley. Pamiętaj, że publiczny detektor podobieństwa daje tylko orientację, a wiążący jest wynik z systemu, którego używa Twoja uczelnia.

FAQ

Jaki błąd w pracy dyplomowej jest najczęstszy? Odkładanie pisania na ostatnią chwilę, bo pociąga za sobą resztę: pośpiech psuje spójność, wnioski i bibliografię. Autorzy poradników zgodnie wskazują pośpiech i braki językowe jako wspólną przyczynę większości potknięć.

Czym różni się plagiat świadomy od nieświadomego? Świadomy to celowe przypisanie sobie cudzej pracy, nieświadomy to przepisanie cudzej myśli bez przypisu, najczęściej przez zgubienie źródła notatki. Dla studenta groźniejszy jest ten drugi, bo łatwo go popełnić przy dużej liczbie źródeł.

Ile stron powinna mieć praca licencjacka i magisterska? Najczęściej licencjacka od 40 do 60 stron, magisterska od 60 do 90 stron części zasadniczej, ale wiążące są wytyczne Twojego wydziału. Nie warto sztucznie zwiększać objętości, bo liczy się wyczerpanie tematu.

Czy system antyplagiatowy wykryje pracę napisaną przez ChatGPT? System sprawdza podobieństwo tekstu, nie samo pochodzenie z AI, więc sparafrazowanej treści może nie oznaczyć. Ryzyko jest gdzie indziej: w zmyślonych źródłach i cudzych tezach bez przypisu, które wychwytuje promotor.

Jak sprawdzić pracę przed oddaniem promotorowi? Przejdź ją według stałej listy: zgodność spisu treści, ciągłość numeracji, każda teza z przypisem, wnioski odpowiadające na pytania badawcze, korekta językowa w LanguageTool i porządek w bibliografii w Zotero.

Który błąd najbardziej obniża ocenę? Słaba metodologia i wnioski będące zbiorem ogólników, bo dotykają sedna pracy badawczej. Błędy edytorskie psują wrażenie, ale to brak fundamentu metodologicznego waży najwięcej przy ocenie.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź, Warszawa 2017, s. 22, 49-50, 195-212.
• Korczyński S., Przygotowanie pracy dyplomowej z pedagogiki. Jak napisać dobrą pracę? Rozwiązania praktyczne. Narzędzia badawcze, Difin, Warszawa 2013, s. 59.
• Ładoński W., Urban S., Poradnik dla autorów prac dyplomowych, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, Legnica 2016, s. 85-86.
• Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 66-69, 108.
• Pytlak M., Jak (na)pisać pracę dyplomową, Wydawnictwo Naukowe Akademii Nauk Stosowanych im. Haliny Konopackiej, Pruszków 2024, s. 134, 294, 374-404.
• Wrycza-Bekier J., Kreatywna praca dyplomowa. Jak stworzyć fascynujący tekst naukowy, Helion (Septem), Gliwice 2011, s. 152, 236-237.
• Ziółkowski P., Jak pisać prace dyplomowe, licencjackie, magisterskie i podyplomowe? Przewodnik dla studentów, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2017, s. 123-129.