Wstęp i zakończenie są dla pracy naukowej tym, czym ramy dla obrazu (Drączkowski 2000, s. 19). Recenzent czyta je razem, często jako pierwsze i ostatnie strony, i z tych kilku akapitów wyrabia sobie zdanie o całości. Słabe zakończenie potrafi zepsuć ocenę dobrej pracy. Mocne pokazuje, że nad materiałem panujesz.

Przez 17 lat pracy ze studentami widzę u Was jeden schemat: zakończenie pisane na kolanie w ostatni wieczór, jako streszczenie tego, co już było. To najczęstszy i najłatwiejszy do uniknięcia błąd. Zakończenie rządzi się prostą logiką, którą da się rozpisać punkt po punkcie, i właśnie to tu robię.

Czym jest zakończenie i czemu przesądza o ocenie

Zakończenie to zwięzłe rozliczenie zamiarów ze wstępu w świetle wyników, a nie powtórzenie pracy. Najkrócej ujmuje to Zenderowski, autor jednego z najczęściej cytowanych poradników metodycznych.

Z tej definicji wynika reszta. Żeby napisać zakończenie, kładziesz przed sobą dwie rzeczy: szkic wstępu i najważniejsze wnioski z poszczególnych rozdziałów (Zenderowski 2008, s. 15). Pułło mówi to samo praktyczniej. Zanim zaczniesz pisać, zbierz w jednym miejscu szkic wstępu i wnioski wyciągnięte z każdego rozdziału, a potem dopiero układaj z nich zakończenie (Pułło 2006). Bez tej podkładki powstaje pamiętnik, a nie rozliczenie badania.

Zakończenie, podsumowanie, wnioski: czy to to samo

To bliskie, ale nie wymienne pojęcia, a nazwa tej części zależy od typu pracy. Szczepaniak rozdziela je najczyściej. „Wnioski” pasują do pracy badawczej, gdzie podajesz krótką syntezę i w punktach odpowiadasz na pytania ze wstępu. „Podsumowanie” częściej stoi w pracach przeglądowych i monograficznych, gdzie eksponujesz wyniki i stwierdzasz, czy cel został osiągnięty (Szczepaniak 2019, s. 143).

W praktyce nazwa waży mniej niż zawartość. Cokolwiek napiszesz nad tą częścią, ma ona rozliczyć wstęp i wyprowadzić wnioski, a streszczanie rozdziałów odpada. Poniższa tabela porządkuje trzy pojęcia, które najczęściej się Wam zlewają.

Co musi zawierać zakończenie: trzy elementy

Rdzeń zakończenia to trzy elementy, zgodne u dwóch niezależnych źródeł. Zenderowski (s. 15-16) i Mikiewicz z Polusem (s. 60) wymieniają je niemal tak samo:

• Ustosunkowanie się do hipotez. Wskazujesz, które hipotezy postawione we wstępie się potwierdziły, a które upadły i z jakiego powodu. Pomijasz wnioski oczywiste, do których dałoby się dojść bez badań.
• Omówienie trudności. Obiektywnych i subiektywnych oraz tego, jak wpłynęły na wynik. Tu przebiega wyraźna granica: trudności naukowe wchodzą, problemy rodzinne i praca zawodowa zostają poza tekstem (Zenderowski 2008, s. 15-16).
• Perspektywa dalszych badań. Wątki, które pojawiły się przy pisaniu i nie zmieściły się w zakresie pracy. Umiejętność ich wskazania to, zdaniem Zenderowskiego, szczególna wartość pracy, zwłaszcza magisterskiej (2008, s. 15).

Przy kierunkach praktycznych, takich jak zarządzanie czy administracja, dochodzi czwarty element, którego reszta metodyków nie wymienia: ocena przydatności pracy w praktyce, czyli walory aplikacyjne (Maniak i in. 2010). Rozwijam to niżej, bo na części kierunków promotor go egzekwuje.

Jeśli wolisz dłuższą checklistę, najpełniejszą podaje Boć. Jego osiem punktów zakończenia domyka wszystkie luki, o których studenci zapominają.

1. Bezpośrednia relacja między wstępem, rozdziałami a zakończeniem.
2. Bazą jest resumpcja zamierzonych i osiągniętych wyników.
3. Resumpcja to przedstawienie wyników dające podstawę twierdzeniom syntetycznym, a nie ich powtórzenie.
4. Reguła przejścia od szczegółowego do ogólnego.
5. Refleksja, dlaczego osiągnięto taki, a nie inny wynik.
6. Kwestie podjęte, ale nierozstrzygnięte, oraz zgłoszone, ale niepodjęte.
7. Ogólna ocena i sądy wartościujące, o ile nie wykraczają poza przyjętą metodę i kompetencje badającego.
8. Logiczność ujęcia relacjonowanych wyników.

Za: J. Boć, Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. III pkt 8.

Zakończenie piszesz przed ostateczną redakcją wstępu

Kolejność pisania jest odwrotna do kolejności w spisie treści. Najpierw zakończenie, potem ostateczna wersja wstępu. Stoi za tym logika procesu.

Drączkowski uzasadnia to wprost: zakończenie omawia się jako pierwsze, „ponieważ piszemy je bezpośrednio po części merytorycznej”, a wstęp komponuje się na końcu, gdy zakończenie jest już gotowe (Drączkowski 2000, s. 19-20). Pułło poświęca tej kolejności osobny podrozdział, w tej samej logice klamry wstęp-zakończenie (Pułło 2006). Zysk jest praktyczny. Wstęp i zakończenie w końcu do siebie pasują, bo powstają obok siebie, a nie w odstępie kilku miesięcy.

Ile stron, ile wniosków i jak je uporządkować

Zakończenie ma zwykle 3-4 strony, a liczba wniosków wynika z liczby celów, nie z liczby pytań w ankiecie. Widełki objętości podaje Szczepaniak: do 3 stron w licencjacie, około 3-4 w magisterce (2019, s. 142). Maniak potwierdza ten rząd wielkości (2010).

Wnioski porządkujesz według logiki badania, a nie kolejności, w jakiej przeprowadziłeś kolejne etapy. Ich liczba ma co najmniej odpowiadać liczbie celów, bo wnioski są odpowiedziami na postawione problemy (Szczepaniak 2019, s. 142). Układasz je w kolejności hipotez i problemów badawczych, a nie w kolejności pytań z kwestionariusza (Welskop 2014). Kiedy wniosków szczegółowych zrobi się dużo, wolno z kilku zbudować jeden wniosek generalny, bo zakończenie podsumowuje węzłowe wnioski, a nie całą pracę zdanie po zdaniu (Wołpiuk 2007, s. 50-51).

Jeśli wolisz formę bardziej przejrzystą niż akapity, Wojnarowski proponuje tabelę rozliczającą pytania badawcze. Trzy kolumny: pytanie badawcze, co opracowano w pracy, efekty badań wraz z wnioskami i propozycjami (Wojnarowski 2004). Taka tabela pokazuje recenzentowi jednym rzutem oka, że każde pytanie ze wstępu dostało odpowiedź.

Czy w zakończeniu wolno pisać coś od siebie

Wolno, ale w wąskich granicach, a poradniki różnią się tym, jak szeroko je stawiają. Tu jest realny rozjazd między źródłami, więc warto go znać, zanim wpiszesz do zakończenia własną refleksję.

Wytyczne seminaryjne WSNP idą najdalej. Nazywają zakończenie „jedynym miejscem w całej pracy, gdzie możesz napisać coś od siebie”, i po wnioskach przewidują krótkie własne podsumowanie, taką kropkę nad „i”. Byłeń zachęca do kilku uwag własnych o przyszłości tematu i wątpliwościach (2017, s. 73). Zenderowski oraz Mikiewicz z Polusem stawiają granicę węższą. Sądy wartościujące owszem, o ile nie wykraczają poza konsekwencje zastosowanej metody, ale bez megalomanii i bez wątków osobistych (Zenderowski 2008, s. 15-16; Mikiewicz, Polus 2016, s. 60). Rozstrzyga promotor i dziedzina, więc zanim rozpiszesz się „od siebie”, sprawdź, czego oczekuje Twój.

Walory aplikacyjne: kiedy dopisać rekomendacje

Na kierunkach praktycznych zakończenie idzie o krok dalej niż same wnioski i dochodzi do rekomendacji. Maniak rozpisuje zakończenie na cztery elementy: podsumowanie pracy, ocenę zebranych informacji, ocenę stopnia realizacji celów oraz ocenę przydatności pracy w praktyce, czyli walory aplikacyjne (2010).

W tę samą stronę idą inne źródła uczelniane. Sobocka-Szczapa widzi zakończenie jako podsumowanie analiz, główne wnioski i rekomendacje (2010, s. 23). Piwowarski wpisuje do zakończenia spostrzeżenia, tezy, wnioski i rekomendacje (2024, s. 6). Jeśli piszesz z zarządzania, administracji albo kierunku, gdzie liczy się zastosowanie, dopisz po perspektywie badań krótki blok „do czego wynik się przyda”. Na kierunkach czysto teoretycznych ten element odpada i zakończenie zamyka się na wnioskach oraz perspektywie dalszych badań.

Najczęstsze błędy w zakończeniu

Prawie wszystkie słabe zakończenia przewracają się na tych samych kilku błędach. Każdy z nich recenzent widzi od razu, a każdego da się uniknąć.

• Streszczenie zamiast odpowiedzi. Zakończenie ma powiedzieć, czy problem został rozwiązany, a nie streszczać, o czym była praca. Zenderowski stawia to twardo: „W żadnym wypadku «Zakończenie» nie może stanowić streszczenia pracy lub nawet syntetycznego zestawienia tego, o czym była mowa w poszczególnych rozdziałach” (2008, s. 15).
• Sklejka podsumowań rozdziałów. Wójcik uznaje za błędne nawet zakończenie zestawione z cząstkowych podsumowań poszczególnych rozdziałów (Wójcik 2000).
• Nowy materiał i nowe cytaty. Świeże odsyłacze w zakończeniu to sygnał, że wprowadzasz nowy materiał dowodowy, którego miejsce jest w rozdziałach (Wójcik 2000). Nowej polemiki z cudzymi poglądami też się tu nie otwiera (Ładoński, Urban 2016, s. 91).
• Wnioski w kolejności ankiety. Porządek wniosków idzie za hipotezami i problemami badawczymi, a nie za numeracją pytań z kwestionariusza (Welskop 2014).
• Megalomania i wątki osobiste. Napuszony styl „potrafi skutecznie osłabić pozytywne wrażenie wyniesione z lektury pracy” (Zenderowski 2008, s. 15). Problemy rodzinne czy praca zawodowa to materiał na pamiętnik, nie na zakończenie.
• Zakończenie bez nawiązania do wstępu. Po takim zakończeniu recenzent nie wie, czy zamierzenia ze wstępu zostały spełnione (Ładoński, Urban 2016, s. 91).

Ładoński i Urban, za Przechlewskim, porządkują to jeszcze inaczej. Zakończenie nie powinno być szczegółowym spisem wszystkich wniosków z pracy, po raz pierwszy podejmować polemiki ani omawiać problemów w pracy nie podjętych. Powinno dać zwięzły opis wyników, wskazać napotkane trudności i słabości oraz zaproponować tematy do dalszych badań (2016, s. 91).

Gdy hipoteza się nie potwierdziła albo nie było badań własnych

Wynik odwrotny do założonego nie obniża wartości pracy. To zdejmuje z Was najwięcej stresu, a mało kto mówi o tym wprost.

Wójcik pisze, że odpowiedź inna niż zakładana nie ma ujemnego wpływu na wartość naukową pracy, o ile autor rzeczywiście zajął się swoim problemem, a nie pytaniami, których nigdy nie postawił (Wójcik 2000). Mikiewicz i Polus ujmują to jednym zdaniem: „Negatywne konkluzje badawcze stanowią więc pozytywną wartość” (2016, s. 61). W zakończeniu piszesz więc uczciwie, że hipoteza upadła, i wyjaśniasz dlaczego. To pełnoprawny wynik badania, który wolno i trzeba opisać.

Jest też głębszy test, który warto poznać. Kiedy nie umiesz napisać spójnego zakończenia, problem zwykle nie leży w samym zakończeniu.

Zakończenie działa więc jak test spójności całej pracy. Gdy się nie składa, wróć do problemu i pytań badawczych, zamiast szlifować samo zakończenie. Praca będąca kompilacją cudzych opracowań bez własnego wkładu daje zakończenie, którego po prostu nie da się napisać (Mikiewicz, Polus 2016, s. 60-61).

Zakończenie pracy teoretycznej i pracy bez badań własnych

W pracy teoretycznej albo przeglądowej nie weryfikujesz hipotez, więc zakończenie rozlicza cel pracy i przedstawia syntezę przeprowadzonej analizy. Tu częściej pojawia się nazwa „Podsumowanie” niż „Wnioski” (Szczepaniak 2019, s. 143).

Zamiast pisać, która hipoteza się potwierdziła, pokazujesz, co wyniosłeś z analizy literatury, czy udało się osiągnąć cel pracy i jak Twoje ustalenia układają się w szerszym kontekście danej dziedziny. Struktura zostaje ta sama: powrót do celu, najważniejsze wnioski, luki i propozycje dalszych badań. Jeśli piszesz pracę magisterską bez własnego badania empirycznego, tym mocniej wyeksponuj przegląd i własną syntezę, bo to one są tu Twoim wkładem.

Przykładowe zakończenie: szkielet i gotowe zdania

Najprościej napisać zakończenie, idąc po kolei: cel, weryfikacja hipotez, wnioski, trudności, dalsze badania, zdanie kończące. Kaszyńska podaje sprawdzony sposób otwarcia i zamknięcia (2010, s. 102-105). Zacząć można tak: „Celem niniejszej pracy było wykrycie i analiza zależności…; przyjęte hipotezy zweryfikowały się pozytywnie, a zamierzony cel został osiągnięty”. Na końcu daj choćby jedno krótkie zdanie kończące, bo bez niego czytelnik ma wrażenie urwania.

Gotowe banki formułek do zakończenia podaje też Ziółkowski (2017, s. 93-94), na przykład „Analiza wyników badań przeprowadzona w rozdziałach… umożliwiła wyłonienie uogólnień, wniosków i spostrzeżeń”. Traktuj je jak rozgrzewkę przy pustej stronie, nie jak docelowy styl. Część takich zwrotów, na przykład „warto zwrócić uwagę na fakt, iż…” albo „istotnym elementem jest…”, brzmi jak tekst z generatora, a promotor to wyłapie. Jeśli piszesz z pomocą AI, tym bardziej przepisz gotowe zdania własnymi słowami. Formułka wklejona bez zmian jest dziś jednym z sygnałów, na które patrzy się przy ocenie.

Rozbudowany przykład problem po problemie oraz pełne zakończenie obronionej pracy pokażę w osobnym wpisie o wzorach zakończenia, bo to temat na całą oddzielną stronę.

FAQ

Jak napisać zakończenie pracy licencjackiej?
Wróć do celu i hipotez ze wstępu, napisz, które hipotezy się potwierdziły, a które nie i dlaczego, omów trudności i wskaż kierunki dalszych badań. Nie streszczaj rozdziałów. Pisz zwięźle, zwykle na 3-4 stronach.

Co powinno zawierać zakończenie?
Trzy elementy: ustosunkowanie się do hipotez, omówienie trudności i perspektywę dalszych badań (Zenderowski 2008, s. 15-16; Mikiewicz, Polus 2016, s. 60). Przy kierunkach praktycznych dochodzi ocena przydatności wyników, czyli walory aplikacyjne.

Ile stron ma mieć zakończenie?
Zwykle do 3 stron w pracy licencjackiej i około 3-4 w pracy magisterskiej (Szczepaniak 2019, s. 142). Liczba wniosków ma co najmniej odpowiadać liczbie celów pracy.

Kiedy pisać zakończenie, przed wstępem czy po nim?
Najpierw zakończenie, zaraz po części badawczej, a ostateczną wersję wstępu dopiero po nim (Drączkowski 2000, s. 19-20; Pułło 2006). Dzięki temu wstęp i zakończenie do siebie pasują.

Czym różni się zakończenie od podsumowania i wniosków?
Zakończenie to cała część domykająca pracę. „Wnioski” to odpowiedzi na pytania badawcze w punktach, typowe dla pracy badawczej, a „Podsumowanie” częściej stoi w pracach przeglądowych (Szczepaniak 2019, s. 143). Nazwa zależy od typu pracy, funkcja zostaje ta sama.

Co, jeśli hipoteza się nie potwierdziła?
Napisz o tym wprost i wyjaśnij dlaczego. Wynik odwrotny do założonego nie obniża wartości pracy, o ile zająłeś się swoim problemem (Wójcik 2000). „Negatywne konkluzje badawcze stanowią pozytywną wartość” (Mikiewicz, Polus 2016, s. 61).

Czy w zakończeniu można cytować i dodawać przypisy?
Lepiej nie. Nowe cytaty i odsyłacze w zakończeniu to sygnał, że wprowadzasz nowy materiał dowodowy, którego miejsce jest w rozdziałach (Wójcik 2000). Zakończenie syntetyzuje to, co już udowodniłeś.

Na koniec

Zakończenie przestaje straszyć, gdy potraktujesz je jako rozliczenie ze wstępu, a nie jako streszczenie pracy. Wróć do celu i hipotez, powiedz uczciwie, co wyszło, a co nie, wskaż, co dalej, i zamknij jednym zdaniem. Napisz je przed ostateczną wersją wstępu, a obie części same do siebie przylgną. Te same zasady rządzą zakończeniem pracy magisterskiej i każdej innej pracy dyplomowej.

Jeśli utknęłaś i nie wiesz, co Cię blokuje przed dokończeniem pracy, sprawdź to, zanim ruszysz dalej.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Boć J., Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. III pkt 8.
• Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, s. 73, Zał. 11, s. 243-245.
• Drączkowski F., ABC pisania pracy magisterskiej, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2000, s. 19-20.
• Kaszyńska A., Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, wyd. IV, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 102-105.
• Ładoński W., Urban S., Poradnik dla autorów prac dyplomowych, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, Legnica 2016, s. 91.
• Maniak G., Świergiel E., Zelek A., Twoja praca promocyjna. Od dylematów do perfekcji, Wydawnictwo Naukowe Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu, Szczecin 2010.
• Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 60-61.
• Piwowarski J., Standardy pisania pracy dyplomowej wraz z wymogami edytorskimi, Naukowo-Wydawniczy Instytut Badań Bezpieczeństwa i Obronności WSBPI „Apeiron”, Kraków 2024, s. 6.
• Pułło A., Prace magisterskie i licencjackie. Wskazówki dla studentów, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006.
• Sobocka-Szczapa H., Zasady pisania prac licencjackich i magisterskich. Poradnik dla studentów, Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania, Łódź 2010, s. 23.
• Szczepaniak J., Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 142-143.
• Welskop W., Jak napisać pracę licencjacką i magisterską? Poradnik dla studentów, Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Biznesu i Nauk o Zdrowiu, Łódź 2014.
• Wojnarowski J., Jak rozwiązać problem badawczy?, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2004.
• Wołpiuk W. J., Jak napisać pracę dyplomową? Prawo publiczne, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa im. H. Chodkowskiej, Warszawa 2007, s. 50-51.
• Wójcik K., Piszę pracę magisterską. Poradnik dla autorów akademickich prac promocyjnych, wyd. V, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2000.
• Wytyczne seminaryjne, O czym należy pamiętać pisząc rozdział analityczno-interpretacyjny oraz zakończenie, Wyższa Szkoła Nauk Pedagogicznych w Warszawie, 2024.
• Zenderowski R., Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej, wyd. III, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 15-16.
• Ziółkowski P., Jak pisać prace dyplomowe, licencjackie, magisterskie i podyplomowe? Przewodnik dla studentów, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2017, s. 93-94.