Jak napisać zakończenie pracy licencjackiej: 2 przykłady

Wstęp i zakończenie są dla pracy naukowej tym, czym ramy dla obrazu (Drączkowski 2000, s. 19). Recenzent czyta je razem, często jako pierwsze i ostatnie strony, i z tych kilku akapitów wyrabia sobie zdanie o całości. Słabe zakończenie potrafi zepsuć ocenę dobrej pracy. Mocne pokazuje, że nad materiałem panujesz.

Przez 17 lat pracy ze studentami widzę u Was jeden schemat: zakończenie pisane na kolanie w ostatni wieczór, jako streszczenie tego, co już było. To najczęstszy i najłatwiejszy do uniknięcia błąd. Zakończenie rządzi się prostą logiką, którą da się rozpisać punkt po punkcie, i właśnie to tu robię, łącznie z gotowym szkieletem i dwoma przykładami.

Czym jest zakończenie i czym różni się od podsumowania i wniosków

Zakończenie to zwięzłe rozliczenie zamiarów ze wstępu w świetle wyników, a nie powtórzenie pracy. Najkrócej ujmuje to Zenderowski, autor jednego z najczęściej cytowanych poradników metodycznych.

rolą „Zakończenia” jest zwięzłe ustosunkowanie się autora do zamierzeń przedstawionych na wstępie pracy w świetle uzyskanych wyników badań.

R. Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej, wyd. III, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 15.

Z tej definicji wynika reszta. Żeby napisać zakończenie, kładziesz przed sobą dwie rzeczy: szkic wstępu i najważniejsze wnioski z poszczególnych rozdziałów (Zenderowski 2008, s. 15). Pułło mówi to samo praktyczniej. Zanim zaczniesz pisać, zbierz w jednym miejscu szkic wstępu i wnioski wyciągnięte z każdego rozdziału, a potem dopiero układaj z nich zakończenie (Pułło 2006, ok. s. 74). Bez tej podkładki powstaje pamiętnik, a nie rozliczenie badania.

Zakończenie, podsumowanie, wnioski: czy to to samo

To bliskie, ale nie wymienne pojęcia, a nazwa tej części zależy od typu pracy. Szczepaniak rozdziela je najczyściej. „Wnioski” pasują do pracy badawczej, gdzie podajesz krótką syntezę i w punktach odpowiadasz na pytania ze wstępu. „Podsumowanie” częściej stoi w pracach przeglądowych i monograficznych, gdzie eksponujesz wyniki i stwierdzasz, czy cel został osiągnięty (Szczepaniak 2019, s. 143).

W praktyce nazwa waży mniej niż zawartość. Cokolwiek napiszesz nad tą częścią pracy, ma ona rozliczyć wstęp i wyprowadzić wnioski, a streszczanie rozdziałów odpada. Poniższa tabela porządkuje trzy pojęcia, które najczęściej się Wam zlewają.

Do tej trójki dochodzi czwarty termin, z którym zakończenie bywa mylone. Streszczenie pracy powstaje po zakończeniu i częściowo z niego korzysta, ale ma się czytać samodzielnie, bez pracy pod ręką, więc zawiera też cel i metodę.

Co musi zawierać zakończenie: trzy elementy

Rdzeń zakończenia to trzy elementy, zgodne u dwóch niezależnych źródeł. Zenderowski (s. 15-16) i Mikiewicz z Polusem (s. 60) wymieniają je niemal tak samo:

• Ustosunkowanie się do hipotez. Wskazujesz, które hipotezy postawione we wstępie się potwierdziły, a które upadły i z jakiego powodu. Pomijasz wnioski oczywiste, do których dałoby się dojść bez badań.
• Omówienie trudności. Obiektywnych i subiektywnych oraz tego, jak wpłynęły na wynik. Tu przebiega wyraźna granica: trudności naukowe wchodzą, problemy rodzinne i praca zawodowa zostają poza tekstem (Zenderowski 2008, s. 15-16).
• Perspektywa dalszych badań. Wątki, które pojawiły się przy pisaniu i nie zmieściły się w zakresie pracy. Umiejętność ich wskazania to, zdaniem Zenderowskiego, szczególna wartość pracy, zwłaszcza magisterskiej (2008, s. 15).

Przy kierunkach praktycznych, takich jak zarządzanie czy administracja, dochodzi czwarty element, którego reszta metodyków nie wymienia: ocena przydatności pracy w praktyce, czyli walory aplikacyjne (Maniak i in. 2010, ok. s. 55). Rozwijam to niżej, bo na części kierunków promotor go egzekwuje.

Jeśli wolisz dłuższą checklistę, najpełniejszą podaje Boć. Jego osiem punktów zakończenia domyka wszystkie luki, o których studenci zapominają.

1. Bezpośrednia relacja między wstępem, rozdziałami a zakończeniem.
2. Bazą jest resumpcja zamierzonych i osiągniętych wyników.
3. Resumpcja to przedstawienie wyników dające podstawę twierdzeniom syntetycznym, a nie ich powtórzenie.
4. Reguła przejścia od szczegółowego do ogólnego.
5. Refleksja, dlaczego osiągnięto taki, a nie inny wynik.
6. Kwestie podjęte, ale nierozstrzygnięte, oraz zgłoszone, ale niepodjęte.
7. Ogólna ocena i sądy wartościujące, o ile nie wykraczają poza przyjętą metodę i kompetencje badającego.
8. Logiczność ujęcia relacjonowanych wyników.

Za: J. Boć, Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. III pkt 8.

Walory aplikacyjne: kiedy dopisać rekomendacje

Na kierunkach praktycznych zakończenie idzie o krok dalej niż same wnioski i dochodzi do rekomendacji. Maniak rozpisuje zakończenie na cztery elementy: podsumowanie pracy, ocenę zebranych informacji, ocenę stopnia realizacji celów oraz ocenę przydatności pracy w praktyce, czyli walory aplikacyjne (Maniak i in. 2010, ok. s. 55).

W tę samą stronę idą inne źródła uczelniane. Sobocka-Szczapa widzi zakończenie jako podsumowanie analiz, główne wnioski i rekomendacje (2010, s. 23). Piwowarski wpisuje do zakończenia spostrzeżenia, tezy, wnioski i rekomendacje (2024, s. 6). Jeśli piszesz z zarządzania, administracji albo kierunku, gdzie liczy się zastosowanie, dopisz po perspektywie badań krótki blok „do czego wynik się przyda”. Na kierunkach czysto teoretycznych ten element odpada i zakończenie zamyka się na wnioskach oraz perspektywie dalszych badań.

Czy w zakończeniu wolno pisać coś od siebie

Wolno, ale w wąskich granicach, a poradniki różnią się tym, jak szeroko je stawiają. Tu źródła realnie się rozjeżdżają i dobrze to wiedzieć, zanim wpiszesz do zakończenia własną refleksję.

Wytyczne seminaryjne WSNP idą najdalej. Po wnioskach przewidują własne podsumowanie i refleksję, „taką kropkę nad «i»”, i dodają: „Jest to jedyne miejsce w całej pracy, gdzie możesz napisać «coś od siebie»” (wytyczne seminaryjne WSNP, pkt 4b). Byłeń zachęca do kilku uwag własnych o przyszłości tematu i wątpliwościach (2017, s. 73). Zenderowski oraz Mikiewicz z Polusem stawiają granicę węższą. Sądy wartościujące owszem, o ile nie wykraczają poza konsekwencje zastosowanej metody, ale bez megalomanii i bez wątków osobistych (Zenderowski 2008, s. 15-16; Mikiewicz, Polus 2016, s. 60). Rozstrzyga promotor i dziedzina, więc zanim rozpiszesz się „od siebie”, sprawdź, czego oczekuje Twój.

Kiedy pisać zakończenie, ile stron i ile wniosków

Zakończenie piszesz przed ostateczną redakcją wstępu, zwykle na 3-4 stronach, a liczba wniosków wynika z liczby celów, nie z liczby pytań w ankiecie. Kolejność pisania jest odwrotna do kolejności w spisie treści.

Najpierw zakończenie, potem ostateczny wstęp

Drączkowski uzasadnia to wprost: zakończenie omawia się jako pierwsze, „ponieważ piszemy je bezpośrednio po części merytorycznej”, a wstęp komponuje się na końcu, gdy zakończenie jest już gotowe (Drączkowski 2000, s. 19-20). Pułło poświęca tej kolejności osobny podrozdział, w tej samej logice klamry wstęp-zakończenie (Pułło 2006, ok. s. 74-76). Zysk jest praktyczny. Wstęp i zakończenie w końcu do siebie pasują, bo powstają obok siebie, a nie w odstępie kilku miesięcy.

Ile stron i ile wniosków

Widełki objętości podaje Szczepaniak: do 3 stron w licencjacie, około 3-4 w magisterce (2019, s. 142). Maniak potwierdza ten rząd wielkości (Maniak i in. 2010, ok. s. 55).

Wnioski porządkujesz według logiki badania, a nie kolejności, w jakiej przeprowadziłeś kolejne etapy. Ich liczba ma co najmniej odpowiadać liczbie celów, bo wnioski są odpowiedziami na postawione problemy (Szczepaniak 2019, s. 142). Układasz je w kolejności hipotez i problemów badawczych, a nie w kolejności pytań z kwestionariusza (Welskop 2014, ok. s. 51-52). Kiedy wniosków szczegółowych zrobi się dużo, wolno z kilku zbudować jeden wniosek generalny, bo zakończenie podsumowuje węzłowe wnioski, a nie całą pracę zdanie po zdaniu (Wołpiuk 2007, s. 50-51).

Jeśli wolisz formę bardziej przejrzystą niż akapity, Wojnarowski proponuje tabelę rozliczającą pytania badawcze. Trzy kolumny: pytanie badawcze, co opracowano w pracy, efekty badań wraz z wnioskami i propozycjami (Wojnarowski 2004, ok. s. 26). Taka tabela pokazuje recenzentowi jednym rzutem oka, że każde pytanie ze wstępu dostało odpowiedź.

Wzór zakończenia: szkielet sześciu kroków

Najprościej napisać zakończenie, idąc po kolei: cel, weryfikacja hipotez, wnioski, trudności, dalsze badania, zdanie kończące. Kolejność jest stała, a treść w nawiasach wypełniasz swoją. Wzór to rusztowanie: stawiasz na nim własne cele i wyniki.

1. Powrót do celu. „Celem niniejszej pracy było …”.
2. Weryfikacja hipotez. „Postawiona hipoteza … została potwierdzona / nie potwierdziła się, ponieważ …”.
3. Wnioski z badań. „Przeprowadzone badania pozwoliły stwierdzić, że …”.
4. Trudności. „W trakcie badań napotkano …, co wpłynęło na …”.
5. Dalsze badania. „Uzyskane wyniki wskazują na potrzebę dalszych badań nad …”.
6. Zdanie kończące. Jedno zdanie, które domyka myśl.

Kaszyńska zbiera otwarcia i zamknięcia z prac dyplomowych (2010, s. 103-106). Jedna z prac zaczyna się od celu: „Celem niniejszej pracy było wykrycie i analiza zależności między środowiskiem rodzinnym a zachowaniami przestępczymi badanej młodzieży […]”. Inna od razu rozlicza hipotezy: „Przyjęte hipotezy zweryfikowały się pozytywnie, a zamierzony cel został osiągnięty”. Zamknięcie może być zwyczajne, na przykład „Podsumowując, należy stwierdzić, iż badania ukazały ważność poruszanego zagadnienia […]” (s. 105-106).

Ostatni krok bywa pomijany. Kaszyńska zauważa, że gdy po wnioskach nie ma zdania kończącego, recenzent ma wrażenie, że czegoś brakuje, i radzi dopisać choć jedno krótkie zdanie zamykające (2010, s. 105-106).

Gotowe formułki do zakończenia: które brzmią jak AI

Banki gotowych zwrotów pomagają ruszyć z pustej strony, ale część z nich brzmi dziś jak tekst z generatora. Traktuj je jak rozgrzewkę, a nie docelowy styl.

Ziółkowski podaje zwroty, które otwierają zdanie i zostawiają miejsce na Twoją treść, na przykład „Analiza wyników badań przeprowadzona w rozdziałach… umożliwiła wyłonienie uogólnień, wniosków i spostrzeżeń” (2017, s. 93-94). Takie zdanie rozwijasz własnymi wynikami i zostaje Twoje.

Gorzej z szablonami, które są gotowe od początku do końca. Piotrowska w części „Do zakończenia” podaje między innymi zdanie „Uzyskane wyniki stanowią wartościowy wkład w dziedzinę [dziedzina] i mogą stanowić podstawę do dalszych badań” (2025, s. 15), a wśród zwrotów do całej pracy także „Istotnym elementem omawianego zagadnienia jest…” i „Warto zwrócić uwagę na fakt, iż…” (s. 17). Formalnie są poprawne. Kłopot w tym, że pasują do każdej pracy na każdy temat, a właśnie po takich ogólnikach promotor rozpoznaje tekst z generatora.

Zwrot	Skąd	Co z nim zrobić
„Celem przeprowadzonych na potrzeby niniejszej pracy badań było…”	Ziółkowski 2017, s. 93-94	Użyj i dopisz swój cel słowo w słowo ze wstępu.
„W niniejszej pracy podjęto próbę wykazania…”	Ziółkowski 2017, s. 93-94	Użyj, ale od razu napisz, czy to się udało.
„Uzyskane wyniki stanowią wartościowy wkład w dziedzinę [dziedzina] i mogą stanowić podstawę do dalszych badań.”	Piotrowska 2025, s. 15	Przepisz: nazwij jeden konkretny wynik i jeden temat dalszych badań.
„Istotnym elementem omawianego zagadnienia jest…”	Piotrowska 2025, s. 17	Wytnij. Napisz od razu, co udało się ustalić.
„Warto zwrócić uwagę na fakt, iż…”	Piotrowska 2025, s. 17	Wytnij. Zostaw sam fakt.

Jeśli piszesz z pomocą AI, tym bardziej przepisz gotowe zdania własnymi słowami. Formułka wklejona bez zmian jest dziś jednym z sygnałów, na które patrzy się przy ocenie.

Przykładowe zakończenie: wersja punktowa i opisowa

Ten sam szkielet zapiszesz punktowo, problem po problemie, albo opisowo, akapitami. Kaszyńska opisuje właśnie te dwa warianty: wnioski wyliczone w punktach albo podane opisowo, z wynikami wplecionymi w zdania (2010, s. 102-105). Poniżej oba, a na końcu układ zakończenia prawdziwej pracy magisterskiej.

Wersja punktowa: problem po problemie

Na kierunkach z badaniami ankietowymi najczytelniejszy jest układ, w którym pod każdym pytaniem badawczym wpisujesz wnioski. Taki wzór podają wytyczne seminaryjne WSNP: najpierw jedno zdanie, ile pytań postawiono, a potem problem i wnioski po kolei. Poniżej w wersji opracowanej na podstawie tych wytycznych (pkt 4a):

Instrukcja WSNP do tego wzoru tłumaczy, czym wniosek różni się od opisu wyników. Wnioski to „bardzo skrócona (już bez cyfr, bez %, bez cytatów, bez dygresji, etc.) ESENCJA tego co masz [w] kolejnych podrozdziałach rozdziału analityczno-interpretacyjnego” (wytyczne seminaryjne WSNP, pkt 4a). Po wnioskach przychodzi jeszcze krótkie własne podsumowanie, ta kropka nad „i” z punktu 4b.

Zobacz, jak to wygląda z treścią. Przykład jest ilustracyjny i ma pokazać rytm takiego zakończenia.

Wersja opisowa

Gdy punktowa lista nie pasuje do Twojego kierunku, to samo przedstawisz akapitami, prowadząc czytelnika od celu przez wyniki do rekomendacji. Ten wariant sprawdza się w pracach humanistycznych i przeglądowych, gdzie wnioski trudno rozbić na twarde punkty. Schemat zostaje ten sam co w szkielecie: otwarcie celem, rozliczenie hipotez, wnioski, ograniczenia i perspektywa. Zmienia się tylko forma.

Zwróć uwagę na ostatnie zdanie. To jest ta „kropka nad i”, jedno zdanie, które domyka myśl i dokłada rekomendację, zamiast urwać tekst na ograniczeniach.

Zakończenie prawdziwej pracy magisterskiej z podręcznika

Byłeń zamieszcza w załączniku pełne zakończenie pracy magisterskiej z logistyki, napisanej w 2016 roku pod jego kierunkiem (Byłeń 2017, Zał. 11, s. 243-245). Praca dotyczyła proekologicznych systemów zarządzania u operatora logistycznego. Jej zakończenie pokazuje na jednym prawdziwym tekście wszystko, o czym piszę wyżej.

Część zakończenia	Co w niej jest
Powrót do celów	Dwa cele, teoretyczno-poznawczy i praktyczno-wdrożeniowy, przy każdym zdanie o tym, jak go zrealizowano.
Rozliczenie hipotez	Trzy hipotezy: dwie potwierdzone, jedna, o wysokiej świadomości ekologicznej pracowników, odrzucona, i autor pisze o tym wprost.
Wnioski	Pięć ponumerowanych wniosków. Ostatnie dwa to rekomendacje dla firmy, czyli walory aplikacyjne.
Podsumowanie	Krótki akapit o szerszym znaczeniu tematu, który domyka całość.

Opracowanie na podstawie: S. Byłeń, Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, Zał. 11, s. 243-245.

Ta praca ma odrzuconą hipotezę, a zakończenie mówi o tym wprost i wyprowadza z tego wyniku rekomendację. Tego samego oczekuje się od Ciebie.

Gdy hipoteza się nie potwierdziła albo nie masz badań własnych

Wynik odwrotny do założonego nie obniża wartości pracy. To zdejmuje z Was najwięcej stresu, a mało kto mówi o tym wprost.

Wójcik pisze, że odpowiedź inna niż zakładana nie ma ujemnego wpływu na wartość naukową pracy, o ile autor rzeczywiście zajął się swoim problemem, a nie pytaniami, których nigdy nie postawił (Wójcik 2000, ok. s. 61). Mikiewicz i Polus ujmują to jednym zdaniem: „Negatywne konkluzje badawcze stanowią więc pozytywną wartość” (2016, s. 61). W zakończeniu piszesz uczciwie, że hipoteza upadła, i wyjaśniasz dlaczego. To pełnoprawny wynik badania, który wolno i trzeba opisać.

Jest też głębszy test, który dobrze znać. Kiedy nie umiesz napisać spójnego zakończenia, problem zwykle nie leży w samym zakończeniu.

Jeśli nie można go [zakończenia] napisać w sposób spójny i logiczny, należy przyjrzeć się jeszcze raz konstrukcji pracy, problemowi i pytaniom badawczym oraz sposobowi konstruowania wywodu.

P. Mikiewicz, A. Polus, Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 61.

Zakończenie działa jak test spójności całej pracy. Gdy się nie składa, wróć do problemu i pytań badawczych, zamiast szlifować samo zakończenie. Praca będąca kompilacją cudzych opracowań bez własnego wkładu daje zakończenie, którego po prostu nie da się napisać (Mikiewicz, Polus 2016, s. 60-61).

Zakończenie pracy teoretycznej i pracy bez badań własnych

W pracy teoretycznej albo przeglądowej nie weryfikujesz hipotez, więc zakończenie rozlicza cel pracy i przedstawia syntezę przeprowadzonej analizy. Tu częściej pojawia się nazwa „Podsumowanie” niż „Wnioski” (Szczepaniak 2019, s. 143).

Zamiast pisać, która hipoteza się potwierdziła, pokazujesz, co wyniosłeś z analizy literatury, czy udało się osiągnąć cel pracy i jak Twoje ustalenia układają się w szerszym kontekście danej dziedziny. Struktura zostaje ta sama: powrót do celu, najważniejsze wnioski, luki i propozycje dalszych badań. Szkielet zmienia się tylko w kroku drugim:

Jeśli piszesz pracę magisterską bez własnego badania empirycznego, tym mocniej wyeksponuj przegląd i własną syntezę, bo to one są tu Twoim wkładem.

Najczęstsze błędy w zakończeniu

Prawie wszystkie słabe zakończenia przewracają się na tych samych kilku błędach. Każdy z nich recenzent widzi od razu, a każdego da się uniknąć.

• Streszczenie zamiast odpowiedzi. Zakończenie ma powiedzieć, czy problem został rozwiązany, a nie streszczać, o czym była praca. Zenderowski stawia to twardo: „W żadnym wypadku «Zakończenie» nie może stanowić streszczenia pracy lub nawet syntetycznego zestawienia tego, o czym była mowa w poszczególnych rozdziałach” (2008, s. 15).
• Sklejka podsumowań rozdziałów. Wójcik uznaje za błędne nawet zakończenie zestawione z cząstkowych podsumowań poszczególnych rozdziałów (Wójcik 2000, ok. s. 61).
• Nowy materiał i nowe cytaty. Świeże odsyłacze w zakończeniu to sygnał, że wprowadzasz nowy materiał dowodowy, którego miejsce jest w rozdziałach (Wójcik 2000, ok. s. 61). Nowej polemiki z cudzymi poglądami też się tu nie otwiera (Ładoński, Urban 2016, s. 91).
• Wnioski w kolejności ankiety. Porządek wniosków idzie za hipotezami i problemami badawczymi, a nie za numeracją pytań z kwestionariusza (Welskop 2014, ok. s. 51-52).
• Megalomania i wątki osobiste. Napuszony styl „potrafi skutecznie osłabić pozytywne wrażenie wyniesione z lektury pracy” (Zenderowski 2008, s. 15). Problemy rodzinne czy praca zawodowa to materiał na pamiętnik, nie na zakończenie.
• Zakończenie bez nawiązania do wstępu. Po takim zakończeniu recenzent nie wie, czy zamierzenia ze wstępu zostały spełnione (Ładoński, Urban 2016, s. 91).
• Wzór przepisany jeden do jednego. Przykład z poradnika daje układ i początki zdań. Przepisany bez zmian nie pasuje do Twoich celów i hipotez, a promotor widzi to przy pierwszej lekturze.

Ładoński i Urban, za Przechlewskim, porządkują to jeszcze inaczej. Zakończenie nie powinno być szczegółowym spisem wszystkich wniosków z pracy, po raz pierwszy podejmować polemiki ani omawiać problemów w pracy nie podjętych. Powinno dać zwięzły opis wyników, wskazać napotkane trudności i słabości oraz zaproponować tematy do dalszych badań (2016, s. 91).

FAQ

Jak napisać zakończenie pracy licencjackiej?

Wróć do celu i hipotez ze wstępu, napisz, które hipotezy się potwierdziły, a które nie i dlaczego, omów trudności i wskaż kierunki dalszych badań. Nie streszczaj rozdziałów. Pisz zwięźle, zwykle na 3-4 stronach.

Jak wygląda przykładowe zakończenie pracy licencjackiej?

Zaczyna się od przypomnienia celu, potem rozlicza hipotezy, podaje wnioski, wskazuje trudności i kierunki dalszych badań, a kończy jednym zdaniem domykającym. Możesz je zapisać punktowo, problem po problemie, albo opisowo, akapitami.

Co powinno zawierać zakończenie?

Trzy elementy: ustosunkowanie się do hipotez, omówienie trudności i perspektywę dalszych badań (Zenderowski 2008, s. 15-16; Mikiewicz, Polus 2016, s. 60). Przy kierunkach praktycznych dochodzi ocena przydatności wyników, czyli walory aplikacyjne.

Ile stron ma mieć zakończenie?

Zwykle do 3 stron w pracy licencjackiej i około 3-4 w pracy magisterskiej (Szczepaniak 2019, s. 142). Liczba wniosków ma co najmniej odpowiadać liczbie celów pracy.

Kiedy pisać zakończenie, przed wstępem czy po nim?

Najpierw zakończenie, zaraz po części badawczej, a ostateczną wersję wstępu dopiero po nim (Drączkowski 2000, s. 19-20; Pułło 2006, ok. s. 74-76). Dzięki temu wstęp i zakończenie do siebie pasują.

Co, jeśli hipoteza się nie potwierdziła?

Napisz o tym wprost i wyjaśnij dlaczego. Wynik odwrotny do założonego nie obniża wartości pracy, o ile zająłeś się swoim problemem (Wójcik 2000, ok. s. 61). „Negatywne konkluzje badawcze stanowią więc pozytywną wartość” (Mikiewicz, Polus 2016, s. 61).

Czy w zakończeniu można cytować i dodawać przypisy?

Lepiej nie. Nowe cytaty i odsyłacze w zakończeniu to sygnał, że wprowadzasz nowy materiał dowodowy, którego miejsce jest w rozdziałach (Wójcik 2000, ok. s. 61). Zakończenie syntetyzuje to, co już udowodniłeś.

Czy mogę przepisać gotowy wzór zakończenia do swojej pracy?

Nie wprost. Wzór daje układ i początki zdań, a treść wpisujesz własną. Przepisany fragment nie będzie pasował do Twoich celów i hipotez, a promotor zobaczy to od razu.

Na koniec

Zakończenie przestaje straszyć, gdy potraktujesz je jako rozliczenie ze wstępu. Wróć do celu i hipotez, powiedz uczciwie, co wyszło, a co nie, wskaż, co dalej, i zamknij jednym zdaniem. Weź szkielet sześciu kroków, wpisz w niego cele i hipotezy ze swojego wstępu i przejdź zdanie po zdaniu, aż każde będzie Twoje. Tak samo napiszesz zakończenie pracy magisterskiej i każde inne zakończenie pracy dyplomowej.

Jeśli to zakończenie powstaje z pomocą ChatGPT, zanim je oddasz, zobacz, po czym promotor poznaje tekst z AI.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Boć J., Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. III pkt 8.
• Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, s. 73, Zał. 11, s. 243-245.
• Drączkowski F., ABC pisania pracy magisterskiej, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2000, s. 19-20.
• Kaszyńska A., Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, wyd. IV, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 102-106.
• Ładoński W., Urban S., Poradnik dla autorów prac dyplomowych, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, Legnica 2016, s. 91.
• Maniak G., Świergiel E., Zelek A., Twoja praca promocyjna. Od dylematów do perfekcji, Wydawnictwo Naukowe Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu, Szczecin 2010, ok. s. 55.
• Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 60-61.
• Piotrowska J., Naukowe zdania. Czyli jak pisać swoją pierwszą pracę dyplomową w stylu akademickim, SLOVO, 2025, s. 15, 17.
• Piwowarski J., Standardy pisania pracy dyplomowej wraz z wymogami edytorskimi, Naukowo-Wydawniczy Instytut Badań Bezpieczeństwa i Obronności WSBPI „Apeiron”, Kraków 2024, s. 6.
• Pułło A., Prace magisterskie i licencjackie. Wskazówki dla studentów, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, ok. s. 74-76.
• Sobocka-Szczapa H., Zasady pisania prac licencjackich i magisterskich. Poradnik dla studentów, Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania, Łódź 2010, s. 23.
• Szczepaniak J., Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 142-143.
• Welskop W., Jak napisać pracę licencjacką i magisterską? Poradnik dla studentów, Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Biznesu i Nauk o Zdrowiu, Łódź 2014, ok. s. 51-52.
• Wojnarowski J., Jak rozwiązać problem badawczy?, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2004, ok. s. 26.
• Wołpiuk W. J., Jak napisać pracę dyplomową? Prawo publiczne, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa im. H. Chodkowskiej, Warszawa 2007, s. 50-51.
• Wójcik K., Piszę pracę magisterską. Poradnik dla autorów akademickich prac promocyjnych, wyd. V, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2000, ok. s. 61.
• Wytyczne seminaryjne, O czym należy pamiętać pisząc rozdział analityczno-interpretacyjny oraz zakończenie, Wyższa Szkoła Nauk Pedagogicznych w Warszawie, 2024, pkt 4a-4b.
• Zenderowski R., Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej, wyd. III, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 15-16.
• Ziółkowski P., Jak pisać prace dyplomowe, licencjackie, magisterskie i podyplomowe? Przewodnik dla studentów, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2017, s. 93-94.

Strony oznaczone „ok.” pochodzą z wersji elektronicznych, w których numeracja pliku może się różnić od numeracji wydania drukowanego. Przykłady zakończeń o organizacji czasu i o mentoringu są ilustracyjne, napisane na potrzeby tego wpisu.