W skrócie: łacińskie skróty zastępują powtórzony opis źródła w przypisach. „Ibidem” (tamże) = ta sama pozycja co w przypisie tuż nad nim; „op. cit.” (dz. cyt.) = dzieło cytowane wcześniej, zawsze z nazwiskiem autora; „loc. cit.” = ta sama pozycja i strona (wychodzi z użycia); „passim” = w wielu miejscach dzieła; „cyt. za” = cytat z drugiej ręki. Wybierz łacinę albo polskie odpowiedniki i nie mieszaj ich w jednej pracy.

---

Recenzent otwiera Twoją pracę na przypadkowej stronie i pierwsze, na co patrzy, to przypisy. W trzy sekundy wie, czy wiesz, co robisz. „Tamże” tam, gdzie powinno być „op. cit.”? Ibidem odsyłające do dzieła sprzed pięciu przypisów? To drobiazgi, których nikt Cię porządnie nie nauczył, a które komisja wyłapuje natychmiast.

Dobra wiadomość: reguł jest naprawdę mało. Cały system łacińskich skrótów w przypisach da się opanować w kwadrans i zapamiętać na całe studia. Poniżej masz je wszystkie – co znaczą, kiedy ich użyć, gotowe przykłady do skopiowania i miejsca, w których studenci wykładają się najczęściej.

Jeśli dopiero ogarniasz podstawy – jak w ogóle zbudować przypis, wstawić go w Wordzie i opisać każdy typ źródła – zacznij od ogólnych zasad tworzenia przypisów. Ten wpis schodzi głębiej, prosto w skróty.

Po co w przypisach łacińskie skróty

Przypis w pracy naukowej pełni kilka funkcji: dokumentuje cytat i wskazuje źródło, pozwala na polemikę z innym autorem, mieści dygresję, która nie zmieściła się w tekście głównym, albo odsyła czytelnika do innego fragmentu pracy (Depo, Poradnik licencjata, s. 81). Kiedy powołujesz się na tę samą pozycję drugi, trzeci i dziesiąty raz, nie będziesz przecież za każdym razem przepisywać pełnego opisu bibliograficznego. Od tego są właśnie skróty – łacińskie albo ich polskie odpowiedniki.

I tu pierwsza zasada, ważniejsza niż cała reszta razem wzięta: wybierasz jeden system i trzymasz się go do ostatniej strony. Albo łacina (ibidem, op. cit., loc. cit.), albo polski (tamże, dz. cyt.). Mieszanie obu w jednej pracy to najczęstszy błąd i pierwsze, co rzuca się w oczy przy sprawdzaniu (Wrycza-Bekier, Kreatywna praca dyplomowa, s. 197).

Ściąga: wszystkie skróty w jednym miejscu

Źródło zestawienia: Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, s. 166-167; Wrycza-Bekier, s. 198-199; Depo, s. 81.

Ibidem (tamże) – tylko gdy przypis jest tuż nad

To najczęściej używany i najczęściej mylony skrót. Ibidem (po polsku tamże) oznacza „w tym samym dziele, w tym samym miejscu”. Używasz go wyłącznie wtedy, gdy odwołujesz się do tej samej pozycji, co w przypisie bezpośrednio poprzedzającym.

Jeśli chodzi o tę samą stronę – piszesz samo „Tamże.” albo „Ibidem.” bez numeru. Jeśli o inną stronę tego samego dzieła – dodajesz numer strony:

¹ A. Nowicka, Społeczne funkcje religii, Kraków 2018, s. 45. ² Tamże, s. 51.

(przykład za: Bobrowicz, Jak unikać plagiatu i pisać poprawnie)

Najczęstszy błąd: użycie „tamże”, gdy między dwoma przypisami do tej samej książki wcisnęło się inne źródło. Ibidem odnosi się zawsze i tylko do przypisu tuż nad nim. Jeśli coś je rozdziela – ibidem jest błędem i musisz sięgnąć po op. cit.

Op. cit. (dz. cyt.) – powrót do dzieła sprzed kilku przypisów

Op. cit. (od opus citatum – dzieło cytowane; po polsku dz. cyt.) stosujesz, gdy wracasz do pozycji cytowanej już wcześniej, ale w międzyczasie pojawił się przypis do czegoś innego. W odróżnieniu od „tamże”, op. cit. zawsze wymaga nazwiska autora, bo bez niego czytelnik nie wie, o które dzieło chodzi:

⁵ A. Nowicka, op. cit., s. 62.

Jest jeden warunek: to działa tylko wtedy, gdy w całej pracy cytujesz jedno dzieło danego autora. Jeśli powołujesz się na kilka jego prac, samo „op. cit.” przestaje być jednoznaczne – musisz dodać początek tytułu (Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich i licencjackich, s. 41):

⁸ A. Nowicka, Społeczne funkcje religii…, dz. cyt., s. 62.

W przypadku artykułów z czasopism lub prac zbiorowych zamiast „dz. cyt.” używa się „art. cyt.” (artykuł cytowany).

Loc. cit. i passim – rzadziej, ale warto znać

Loc. cit. (loco citato, l.c.) znaczy „w miejscu cytowanym” i odsyła do tej samej pozycji oraz tej samej strony, co wcześniej. W praktyce coraz częściej zastępuje się go po prostu formą „Tamże”. Warto wiedzieć, że ten skrót wychodzi z użycia – jeśli go nie znasz, spokojnie możesz się bez niego obejść (Szczepaniak, s. 167).

Passim oznacza „tu i ówdzie, w całym dziele”. Stosujesz go, gdy dana myśl przewija się przez całą książkę i nie sposób wskazać jednej konkretnej strony:

⁴ M. McLuhan, Zrozumieć media, Warszawa 2004, passim.

Tenże i taż – ten sam autor, różne prace

Gdy w kolejnych przypisach powołujesz się na różne dzieła tego samego autora, zamiast po raz drugi pisać jego nazwisko, używasz „tenże” (dla mężczyzny) lub „taż” (dla kobiety) – łacińskie odpowiedniki to idem i eadem. To drobiazg, który od razu podnosi kulturę zapisu.

Por., zob. i j.w. – skróty odsyłające

Trzy skróty, o które studenci pytają osobno, a które warto rozróżniać:

• por. (łac. cf.) – „porównaj”. Wstawiasz go, gdy odsyłasz do źródła, które ujmuje rzecz nieco inaczej, albo gdy parafrazujesz cudzą myśl, a nie cytujesz jej dosłownie.
• zob. (łac. vide) – „zobacz”. Czysty przypis odsyłający: kierujesz czytelnika do innego tekstu lub fragmentu pracy.
• j.w. – „jak wyżej”. Skraca powtórzenie tych samych danych, które podałeś w pozycji bezpośrednio powyżej.

Cyt. za – gdy nie masz oryginału w ręku

Osobny przypadek, który zahacza już o etykę. „Cyt. za” (cytuję za) stosujesz, gdy przytaczasz czyjąś myśl nie z oryginału, lecz z pracy innego autora, który ją zacytował:

Jak twierdzi Durkheim (cyt. za: Konecki, 2008)…

Zasada jest prosta: używaj tej formy tylko wtedy, gdy uczciwie zaznaczasz, że cytujesz z drugiej ręki. Udawanie, że czytało się oryginał, którego nigdy nie miało się w rękach, bywa uznawane za nierzetelne. Jeśli możesz – dotrzyj do źródła pierwotnego (Bobrowicz, Jak unikać plagiatu i pisać poprawnie).

Uwaga: te skróty działają tylko w systemie klasycznym

Zanim rozsypiesz „ibidem” po całej pracy, sprawdź, w jakim systemie cytowania piszesz. Łacińskie skróty należą do systemu klasycznego (tradycyjnego, zwanego też oksfordzkim) – tego z przypisami dolnymi u dołu strony. Jeśli Twoja praca korzysta z systemu harwardzkiego (odwołania w nawiasie w tekście, np. „(Nowicka 2018, s. 45)”), ibidem i op. cit. w ogóle nie występują – tam powtórzenie źródła zapisuje się po prostu ponownym nawiasem. Najpierw ustal system, potem sięgaj po łacinę.

Gdzie postawić odnośnik – przed czy po kropce?

Klasyczne pytanie techniczne, na którym potyka się połowa piszących. Numer odnośnika (cyfrę przypisu) stawiasz przed kropką kończącą zdanie, a nie po niej – bo przypis odnosi się do treści zdania, a nie do znaku interpunkcyjnego. Wyjątkiem są sytuacje, gdy przypis dotyczy całego akapitu lub zdania zakończonego skrótem. Sam przypis dolny piszesz czcionką o stopień mniejszą niż tekst główny, a tytuły dzieł – kursywą, nie w cudzysłowie (cudzysłów rezerwujesz dla tytułów czasopism i dosłownych cytatów) (Depo, s. 82).

Przypisy do skopiowania – gotowe szablony

Podmień dane w nawiasach i wklej do pracy. Zapis w wersji łacińskiej – jeśli piszesz po polsku, zamień ibidem → tamże, op. cit. → dz. cyt.

Książka (pierwsze wystąpienie):

[Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł książki], [Miasto] [rok], s. [nr].

Ta sama książka, kolejny przypis tuż pod spodem (inna strona):

Ibidem, s. [nr]. (albo: Tamże, s. [nr].)

Powrót do książki cytowanej wcześniej (po innym źródle):

[Inicjał]. [Nazwisko], op. cit., s. [nr]. (albo: dz. cyt.)

Artykuł w czasopiśmie:

[Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł artykułu], „[Nazwa czasopisma]” [rok], nr [x], s. [nr].

Rozdział w pracy zbiorowej:

[Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł rozdziału], w: [Inicjał]. [Nazwisko red.] (red.), [Tytuł pracy], [Miasto] [rok], s. [nr].

Źródło internetowe:

[Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł], [adres URL] [dostęp: DD.MM.RRRR].

Cytat z drugiej ręki:

[Autor oryginału], cyt. za: [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł], [Miasto] [rok], s. [nr].

Pełny opis każdego typu źródła (książka, artykuł, strona www) znajdziesz w przewodniku po bibliografii pracy dyplomowej. A jeśli wolisz, żeby przypisy formatowały się same, zobacz, jak używać Zotero.

Zanim użyjesz łaciny – sprawdź wytyczne uczelni

Uwaga, która oszczędzi Ci poprawek. Nie każda uczelnia dopuszcza skróty łacińskie. Część wydziałów i norm redakcyjnych wprost odradza stosowanie ibidem, idem czy eadem, każąc używać polskich odpowiedników albo powtarzać skrócony opis bibliograficzny (Szczepaniak, s. 138). Zanim zdecydujesz się na „op. cit.”, zajrzyj do wytycznych promotora lub instrukcji dyplomowej. Konsekwentny polski zapis nigdy nie jest błędem – łacina bywa.

Stronę techniczną przypisów regulują też normy: PN-ISO 690 (dla książek i czasopism) oraz jej arkusz dla dokumentów elektronicznych. To one, obok wytycznych uczelni, są punktem odniesienia, gdy masz wątpliwość (Depo, s. 81).

Najczęstsze błędy w przypisach – checklista

Przejrzyj pracę pod tym kątem przed oddaniem:

• Ibidem po innym źródle. „Tamże” odnosi się wyłącznie do przypisu bezpośrednio nad nim. Jeśli coś je rozdziela – to błąd.
• Op. cit. bez nazwiska. Op. cit. nigdy nie występuje samo – zawsze z autorem, a przy kilku jego pracach także z początkiem tytułu.
• Mieszanie łaciny z polskim. Ibidem w jednym przypisie, „dz. cyt.” w drugim – wybierz jeden system.
• Łacińskie skróty w systemie harwardzkim. Ibidem nie istnieje w cytowaniu nawiasowym – to zawsze zdradza pomyłkę w systemie.
• Odnośnik po kropce. Cyfra przypisu idzie przed kropką kończącą zdanie.
• Skróty ujednolicane za wcześnie. „Tamże”, „dz. cyt.” i numerację przypisów porządkujesz na samym końcu, po wszystkich przesunięciach tekstu (Zenderowski, s. 43).

Wybierz jeden system zapisu, stosuj go konsekwentnie i ujednolić przypisy dopiero po skończeniu pisania. To 90% sukcesu.

FAQ

Czym różni się „ibidem” od „tamże”? Znaczą dokładnie to samo – „w tym samym miejscu”. Różnica jest wyłącznie językowa: „ibidem” to wersja łacińska, „tamże” polska. Nie wolno ich mieszać w jednej pracy – wybierasz jedną i trzymasz się jej konsekwentnie.

Czym różni się „tamże” od „op. cit.”? „Tamże” (ibidem) odsyła do pozycji z przypisu bezpośrednio poprzedzającego. „Op. cit.” (dz. cyt.) – do dzieła cytowanego wcześniej, gdy między przypisami pojawiło się inne źródło, i zawsze wymaga nazwiska autora.

Kiedy stosujemy op. cit.? Gdy wracasz do dzieła, które było już cytowane, ale nie w przypisie bezpośrednio powyżej (bo wtedy użyłbyś „tamże”). Zapis: nazwisko autora + „op. cit.” + numer strony.

Co oznacza „por.” w przypisie? „Porównaj” (łac. cf.). Stosujesz go przy odesłaniu do źródła ujmującego rzecz inaczej lub przy parafrazie cudzej myśli, gdy nie cytujesz jej dosłownie.

Czy mogę używać zamiennie polskich i łacińskich skrótów? Nie w obrębie jednej pracy. Wybierz albo wersję łacińską (ibidem, op. cit.), albo polską (tamże, dz. cyt.) i trzymaj się jej do końca.

Co zrobić, gdy cytuję dwie różne książki tego samego autora? Samo „op. cit.” przestaje być jednoznaczne. Dodaj początek tytułu, np. „A. Nowicka, Społeczne funkcje religii…, dz. cyt., s. 62″.

Numer przypisu stawiam przed kropką czy po? Przed kropką kończącą zdanie – przypis odnosi się do treści, nie do interpunkcji.

Kiedy stosuje się „passim”? Gdy myśl, na którą się powołujesz, przewija się w wielu miejscach dzieła i nie da się wskazać jednej strony. Piszesz wtedy opis bibliograficzny zakończony słowem „passim”, bez numeru strony.

Czy „loc. cit.” jest jeszcze potrzebny? Coraz rzadziej. Ten skrót wychodzi z użycia, a w jego miejsce najczęściej stosuje się „Tamże”. Nie musisz go znać, żeby poprawnie zredagować przypisy.

Jak wyżej po łacinie, czyli co zamiast „jw.”? Polskie „jak wyżej” (jw.) oznacza tę samą pozycję i stronę co w przypisie tuż wyżej. Tę samą rolę pełni łacińskie ibidem bez podania numeru strony.

Czy skróty łacińskie zapisuje się kursywą? Tak, ibidem, op. cit., idem i pozostałe łacińskie skróty zapisujesz kursywą. Polskie odpowiedniki, jak tamże czy dz. cyt., zapisujesz czcionką prostą.

Źródła

• J. Wrycza-Bekier, Kreatywna praca dyplomowa. Jak stworzyć fascynujący tekst naukowy, s. 196-199.
• A. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej (2019), s. 138, 166-167.
• R. Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich i licencjackich, s. 41-43.
• Depo – Poradnik licencjata, s. 81-82.
• Bobrowicz, Jak unikać plagiatu i pisać poprawnie.
• Norma PN-ISO 690 (przypisy bibliograficzne – zawartość, forma, struktura).
• PWN, Poradnia Językowa, hasło „łacińskie skróty w przypisach”, sjp.pwn.pl.