Bezpłatny kurs mailowy•3 błędy, które popełniasz, pisząc pracę z AI•Odbierz 3 maile za darmo•
Bezpłatny kurs mailowy•3 błędy, które popełniasz, pisząc pracę z AI•Odbierz 3 maile za darmo•
Bezpłatny kurs mailowy•3 błędy, które popełniasz, pisząc pracę z AI•Odbierz 3 maile za darmo•
Z A C Z Y N A M Y

Ładowanie...

Ibidem, op. cit. i tamże w przypisach: co znaczą i kiedy ich używać - Pomoce dla piszących pracę magisterską i licencjacką

Okładka wpisu: ibidem, op. cit., tamże, skróty łacińskie w przypisach

Ibidem, op. cit. i tamże w przypisach: co znaczą i kiedy ich używać

W skrócie: Ibidem (po polsku tamże) odsyła do źródła z przypisu bezpośrednio wyżej. Op. cit. (dz. cyt.) stawiasz po nazwisku autora, gdy wracasz do dzieła cytowanego kilka przypisów wcześniej. W pracy dyplomowej zwykle wystarczą trzy, cztery skróty, a o tym, które, decydują wytyczne Twojej uczelni. W kilku miejscach poradniki mówią co innego. Niżej masz te miejsca, przykłady z prawdziwych wytycznych i gotowe szablony.

W załączniku do poradnika Jolanty Szczepaniak jest 28 łacińskich skrótów do przypisów dolnych (Szczepaniak 2019, s. 166-168). Wytyczne Wyższej Szkoły Nauk Pedagogicznych w Warszawie na rok 2024/2025 pokazują jeden: „Tamże” (WSNP 2024, slajd 13).

Ty potrzebujesz zwykle trzech albo czterech. Na pytanie, których, odpowiadają wytyczne Twojego wydziału, bo poradniki w kilku sprawach się różnią. Pokażę Ci te sprawy po kolei, ze źródłami, żebyś wiedziała, kiedy wystarczy wybrać jedną wersję, a kiedy warto zapytać promotora.

Jeśli dopiero zaczynasz i nie wiesz, jak w ogóle zbudować przypis i wstawić go w Wordzie, zacznij od ogólnych zasad tworzenia przypisów. Tutaj zajmuję się tylko skrótami.

Co znaczą ibidem, op. cit. i tamże: ściąga

Ibidem i tamże znaczą to samo: źródło z przypisu bezpośrednio wyżej. Op. cit. i dz. cyt. też są parą: dzieło cytowane wcześniej, do którego wracasz po przypisie z innym źródłem. Wersja łacińska i polska to dwa zapisy tej samej informacji. W jednej pracy używasz jednego z nich (Szczepaniak 2019, s. 126).

Tabela zbiera skróty, które najczęściej spotkasz w poradnikach. Pełna lista Szczepaniak jest dłuższa i obejmuje też skróty w rodzaju „a.C.” czy „T.T.”.

Łacina Po polsku Co znaczy Kiedy używasz
ibidem (ibid.) tamże w tym samym dziele, w tym samym miejscu to samo źródło co w przypisie bezpośrednio wyżej
op. cit. (opus citatum, opere citato) dz. cyt. dzieło cytowane powrót do źródła cytowanego wcześniej, po przypisie z innym źródłem; zawsze po nazwisku autora
loc. cit. (l.c.) brak w miejscu cytowanym ta sama strona już cytowanej pozycji; wychodzi z użycia
idem, eadem tenże, taż ten sam autor, ta sama autorka kolejna praca tego samego autora
passim brak tu i ówdzie, w całym dziele myśl przewija się w wielu miejscach książki
cf. por. porównaj inni autorzy też pisali o tym zagadnieniu
vide (v.) zob. zobacz przytaczasz czyjeś poglądy, a nie dosłowny cytat
ut supra (u.s.) jw. jak wyżej ta sama publikacja cytowana po raz kolejny
et al. i in. i inni publikacja ma więcej niż trzech autorów

Źródło: Szczepaniak 2019, s. 166-168. Polskie odpowiedniki i opisy w kolumnach podaję za tym zestawieniem.

Najczęstsze pary skrótów na jednej grafice:

ibidem i tamże, op. cit. i dz. cyt. oraz inne skróty łacińskie w przypisach z polskimi odpowiednikami
Opracowanie własne na podstawie: J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 166-168.

Wszystkie te skróty należą do przypisów dolnych, czyli do systemu tradycyjnego. Jeśli Twoja uczelnia wymaga APA albo innego stylu harwardzkiego, źródło zapisujesz w nawiasie w tekście, nazwiskiem i rokiem (Szczepaniak 2019, s. 129). Tak jest na przykład na Wydziale Przedsiębiorczości i Innowacji Uniwersytetu WSB Merito w Warszawie, gdzie wytyczne wymieniają style APA, Chicago, Harvard i ISEE (Uniwersytet WSB Merito 2024, pkt 7.3.1). Różnice między systemami opisałam we wpisie o przypisach harwardzkich i tradycyjnych.

Ile skrótów naprawdę potrzebujesz: przykłady z wytycznych uczelni

Wytyczne uczelni pokazują zwykle od jednego do czterech skrótów. Loc. cit., passim, supra i infra nie pojawiają się w żadnych wytycznych, które mam w swojej bazie. To dobra wiadomość: tabela powyżej to mapa, a w pracy używasz jej małego fragmentu.

Wytyczne Jakie skróty pokazują
Uniwersytet Gdański, Wydział Ekonomiczny, instrukcja z 2011 r. op. cit., Tamże albo Ibid., Cyt. za; „Zob.” i „Por.” odradza (Wydział Ekonomiczny UG 2011, s. 11-14)
Wyższa Szkoła Nauk Pedagogicznych w Warszawie, 2024/2025 tylko „Tamże” i skrócony tytuł z wielokropkiem (WSNP 2024, slajd 13)
Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu, manual dla kierunków ekonomicznych dz. cyt. albo op. cit., Tamże albo Ibidem, Zob. albo Vide, Por. albo Cf. (Wójcik b.r., s. 24)
PWSTE w Jarosławiu, zasady przypisów w poradniku Błażejewskiego i Szal Tamże, „Jak wyżej”, dz. cyt. albo op. cit. (Błażejewski, Szal 2019, s. 146-147)
WSBPiI „Apeiron” w Krakowie, standardy z 2024 r. wymagają łaciny: „należy posługiwać się standardowymi terminami łacińskimi” (Piwowarski 2024, s. 15)
Uniwersytet WSB Merito, Wydział w Warszawie, 2024 żadnych, bo przypisy w stylu APA, Chicago, Harvard albo ISEE (Uniwersytet WSB Merito 2024, pkt 7.3.1)
Przewodnik dla kierunku Pielęgniarstwo żadnych, bo numer pozycji z wykazu literatury w nawiasie (Kram b.r., s. 23)

To samo zestawienie na jednej grafice:

ibidem, op. cit. i tamże w wytycznych uczelni, porównanie skrótów w przypisach
Opracowanie własne na podstawie: Wydział Ekonomiczny UG, Instrukcja przygotowania prac dyplomowych, Sopot 2011, s. 11-14; WSNP, Praca dyplomowa. Wytyczne, 2024/2025, slajd 13; D. Wójcik, Praca licencjacka, WSB we Wrocławiu, s. 24; W. Błażejewski, E. Szal, Metodyka przygotowania pracy dyplomowej, Jarosław 2019, s. 146-147; J. Piwowarski, Standardy pisania pracy dyplomowej, Kraków 2024, s. 15; Uniwersytet WSB Merito, Zarządzenie nr 1/2024, pkt 7.3.1; J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Łódź 2019, s. 166-168.

Wytyczne często pokazują wzór, który możesz przepisać jeden do jednego. Instrukcja Wydziału Ekonomicznego UG podaje taki zapis dla autora, którego jedna praca jest w bibliografii, oraz dla kolejnego przypisu do tego samego dzieła:

Przykład

73 T. Rynarzewski, A. Zielińska-Głębocka, op. cit., s. 345.
75 Tamże, s. 18.

Źródło: Wydział Ekonomiczny UG 2011, s. 13-14.

Wytyczne WSNP idą w drugą stronę. Przy kolejnym odwołaniu do dzieła każą podać inicjały, nazwisko i początek tytułu kursywą z wielokropkiem, a przy przypisie tuż pod spodem samo „Tamże”:

Przykład

P. Ochwadowski, M. Sęk, Możliwości wykorzystania muzykoterapii…, s. 196.
Tamże, s. 16.

Źródło: WSNP 2024, slajd 13.

Poradniki też zalecają oszczędność. Mikiewicz i Polus proponują polskie skróty „ze względu na ich prostotę” (Mikiewicz, Polus 2016, s. 75), a Sydor przestrzega, że „nie należy nadużywać tych skrótów” (Sydor 2014, s. 47). Szczepaniak zauważa, że loc. cit. „wychodzi z użycia” (Szczepaniak 2019, s. 167).

Ważne!

Literatura metodyczna nie wskazuje jednego obowiązującego zestawu skrótów przypisowych. Poradniki i wytyczne uczelniane dopuszczają zarówno skróty łacińskie (ibidem, op. cit.), jak i ich polskie odpowiedniki (tamże, dz. cyt.), pod warunkiem że w całej pracy stosuje się konsekwentnie jedną konwencję i zawsze tę samą formę zapisu. Zakres stosowanych skrótów wyznaczają wytyczne jednostki, w której praca jest przygotowywana.

Przypis: J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 126; J. Wrycza-Bekier, Kreatywna praca dyplomowa. Jak stworzyć fascynujący tekst naukowy, Helion, Gliwice 2011, s. 197; D. Wójcik, Praca licencjacka – rekomendowane zasady pisania, Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu, Wrocław b.r., s. 25.

Techniczną stronę przypisów opisuje też norma PN-ISO 690 (Depo b.r., s. 81). W praktyce rzadko będzie Ci potrzebna, bo wytyczne wydziału przekładają ją na konkretne wzory.

Mój Tip: Zanim napiszesz pierwszy przypis, otwórz wytyczne swojego wydziału i wypisz skróty, które pojawiają się w ich przykładach. Wklej tę listę jako komentarz na pierwszej stronie pliku z pracą i używaj tylko tych skrótów. Jeśli wytyczne nie pokazują żadnych, zapytaj promotora, czy woli łacinę, czy polski, i trzymaj się odpowiedzi do ostatniej strony.

Ibidem odsyła do źródła wyżej. Jeśli to źródło podsunął Ci ChatGPT, sprawdź najpierw, czy ono w ogóle istnieje. W minikursie pokazuję na prawdziwych zrzutach ekranu trzy błędy, które promotor widzi od razu: ślady formatowania, zmyślone cytaty i źródła, których nie ma.

Zapisz się na minikurs „3 błędy”

Ibidem i tamże: gdy przypis jest tuż nad

Tamże (ibidem, w skrócie ibid.) piszesz wtedy, gdy kolejny przypis odsyła do tego samego dzieła co przypis bezpośrednio wyżej. Bez numeru strony oznacza tę samą stronę, z numerem inną stronę tego samego dzieła. W tej sprawie poradniki są zgodne.

„Najprostsza sytuacja jest wtedy, gdy w kolejnym przypisie przywołuje się to samo dzieło co w poprzednim. Wystarczy wówczas zastosować skrót »tamże« (w wersji łacińskiej »ibidem«). Skrót ten bez podania strony oznacza, że informacja, którą zaczerpnięto z danego dzieła, znajduje się na tej samej stronie co podana w poprzednim przypisie.”

P. Mikiewicz, A. Polus, Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 77.

Tak wygląda to w praktyce, na przykładzie z tego samego podręcznika:

Przykład

1 J. Sadłocha, Krytyczna analiza kategorii interesu w teorii stosunków międzynarodowych, Wrocław 2015, s. 112.
2 Tamże.
3 Tamże, s. 122.

Źródło: Mikiewicz, Polus 2016, s. 77.

W Waszych przypisach najczęściej widzę „tamże” postawione po przypisie z innym źródłem. Tamże odsyła zawsze i tylko do przypisu tuż nad nim. Jeśli między dwoma odwołaniami do tej samej książki pojawiła się inna pozycja, potrzebujesz dz. cyt. albo op. cit.

Tu poradniki się różnią

Pierwsza różnica dotyczy nazwiska. Boć dopuszcza zapis „S. Biernat, tamże, s. 48 i n.”, czyli tamże poprzedzone nazwiskiem autora (Boć 1994, rozdz. VII pkt 3). W pozostałych poradnikach z mojej bazy tamże stoi samo, na początku przypisu.

Druga dotyczy op. cit. w przypisie tuż pod spodem. Pioterek i Zieleniecka (2004, s. 41), Wrycza-Bekier (2011, s. 196) i Depo (b.r., s. 81) wymieniają op. cit. obok tamże i ibidem także wtedy, gdy kolejny przypis dotyczy tego samego dokumentu. Mikiewicz i Polus piszą odwrotnie: op. cit. służy do dzieła, którego nie ma w poprzednim przypisie (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77). Bezpieczniejszy jest drugi wariant, bo żaden z tych poradników nie uznaje go za błąd.

Op. cit. i dz. cyt.: powrót do źródła sprzed kilku przypisów

Op. cit. (dz. cyt.) stawiasz po inicjale i nazwisku autora, gdy wracasz do dzieła cytowanego wcześniej, a w przypisie bezpośrednio wyżej było inne źródło. Na końcu dodajesz stronę. Bez nazwiska czytelnik nie wie, o które dzieło chodzi.

„Skrót op.cit. (…) zastępuje w przypisie całość oznaczenia cytowanej pracy z wyjątkiem oznaczenia strony.”

J. Boć, Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. VII pkt 4.

W przykładzie poniżej przypis 4 dotyczy innej książki, więc w przypisie 5 tamże już nie pasuje:

Przykład

3 J. Sadłocha, Krytyczna analiza kategorii interesu w teorii stosunków międzynarodowych, Wrocław 2015, s. 112.
4 K. Mingst, Podstawy stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006, s. 46.
5 J. Sadłocha, dz. cyt., s. 22.

Opracowanie własne na podstawie przykładów z: Mikiewicz, Polus 2016, s. 77, 79. W wersji łacińskiej przypis 5 brzmi: J. Sadłocha, op. cit., s. 22.

Mikiewicz i Polus dopuszczają jeden wyjątek od zasady niemieszania języków: łacińskie op. cit. można stosować także w pracy, w której pozostałe skróty są polskie (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77).

Przy artykułach z czasopism i rozdziałach w pracach zbiorowych część autorów pisze „art. cyt.” (artykuł cytowany), a „dz. cyt.” zostawia dla książek (Pawlik, Zenderowski 2022, s. 106-108). W wytycznych z mojej bazy tego rozróżnienia nie ma.

Tak samo wygląda decyzja na grafice, przypis po przypisie:

ibidem, tamże i op. cit. w przypisach na przykładzie pięciu kolejnych przypisów
Opracowanie własne na podstawie: P. Mikiewicz, A. Polus, Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 77, 79.

Kilka prac jednego autora: dwie szkoły

Gdy w pracy cytujesz kilka publikacji tego samego autora, samo nazwisko i dz. cyt. nie wystarczą, bo czytelnik nie wie, którą z nich masz na myśli. Wszyscy zgadzają się, że trzeba dodać początek tytułu. Różnią się w tym, czy po tytule stawiać jeszcze skrót.

Podejście Wzór Kto tak zaleca
Sam skrócony tytuł, bez op. cit. J. Sadłocha, Krytyczna analiza…, s. 45. Boć 1994, rozdz. VII pkt 3; Mikiewicz, Polus 2016, s. 77; Ziółkowski 2017, s. 110; Błażejewski, Szal 2019, s. 146-147; Wrycza-Bekier 2011, s. 196; WSNP 2024, slajd 13
Skrócony tytuł i op. cit. albo dz. cyt. R. Schumacher, Małe jest piękne…, op. cit., s. 12. Wydział Ekonomiczny UG 2011, s. 14; Popławska 2008, s. 42; Brycz, Dudycz 2011, s. 105-106; Piwowarski 2024, s. 16; Depo b.r., s. 81; Pawlik, Zenderowski 2022, s. 106

Boć uznaje tytuł postawiony razem z op. cit. za podanie tej samej informacji dwa razy (Boć 1994, rozdz. VII pkt 4) i pisze wprost: „Jeśli zatem w pracy korzysta się z kilku opracowań tego samego autora, skrótu op. cit. w odniesieniu do którejkolwiek z prac tego autora nie stosuje się” (Boć 1994, rozdz. VII pkt 3). Drugie podejście pokazuje jednak instrukcja Wydziału Ekonomicznego UG. Obie formy znajdziesz więc w poprawnych pracach. Wybierz tę, którą pokazują Twoje wytyczne, a jeśli milczą, zapytaj promotora.

W drugiej szkole przypis wygląda tak. Autorzy cytują w tej samej pracy dwie książki Jarzębowskiego, więc samo dz. cyt. by nie wystarczyło:

Przykład

24 J. Jarzębowski, Polityka zagraniczna…, dz. cyt., s. 12-13.

Źródło: Pawlik, Zenderowski 2022, s. 106.

Por., zob., jw. i rzadsze skróty: loc. cit., passim, tenże

Por. (cf.) i zob. (vide) odsyłają do innych publikacji, jw. skraca powtórzenie, a loc. cit., passim i tenże spotkasz rzadko. Właśnie przy por., zob. i jw. poradniki różnią się najbardziej. Jeśli wytyczne Twojego wydziału tych skrótów nie pokazują, najprościej ich nie używać.

Por. i zob.: czy wolno przy parafrazie

Szczepaniak opisuje „por.” jako skrót, którym zaznaczasz, że inni autorzy też poruszali dane zagadnienie, a „zob.” jako zwrot używany wtedy, gdy przytaczasz czyjeś poglądy, a nie dokładny cytat (Szczepaniak 2019, s. 166, 168). Mikiewicz i Polus rozdzielają je inaczej: „zob.” odsyła do publikacji poszerzającej wiedzę, „por.” do publikacji o innych wnioskach albo innej metodzie (Mikiewicz, Polus 2016, s. 79).

Przy parafrazie stanowiska się rozchodzą:

  • Nie wolno. Boć: „Gdy relacjonujemy czyjeś poglądy czy je wskazujemy lub dosłownie przytaczamy, używanie skrótów zob. i por. jest niedopuszczalne” (Boć 1994, rozdz. VII pkt 4).
  • Wolno „por.”. Pawlik i Zenderowski w tabeli skrótów piszą przy „por.”: „w przypadku polemiki, ale także: np. parafrazowania” (Pawlik, Zenderowski 2022, s. 108). Podobnie Brycz i Dudycz (2011, s. 107).
  • Wolno „zob.”. Manual WSB we Wrocławiu stosuje „Zob.” właśnie wtedy, gdy parafrazujesz czyjś tekst (Wójcik b.r., s. 24).
  • Lepiej wcale. Instrukcja UG zaleca cytowanie bez „Zob.” i „Por.”, „o ile nie jest to konieczne dla argumentacji wywodów” (Wydział Ekonomiczny UG 2011, s. 11).

Przy dosłownym cytacie przypis zaczyna się od nazwiska autora, bez „por.” i bez „zob.”. Przy parafrazie decydują wytyczne.

Jw. ma dwa znaczenia

Znaczenie Kiedy Źródła
Identyczny przypis bezpośrednio wyżej to samo dzieło i ta sama strona, bez numeru strony Boć 1994, rozdz. VII pkt 3; Błażejewski, Szal 2019, s. 146; Popławska 2008, s. 41
Odpowiednik op. cit. dzieło cytowane wcześniej, z numerem strony Pioterek, Zieleniecka 2004, s. 40-41; Ziółkowski 2017, s. 111; Depo b.r., s. 81

Skoro ten sam skrót znaczy w różnych poradnikach co innego, w pracy lepiej użyć tamże albo dz. cyt. Jw. zostaw na sytuację, w której wytyczne wprost go pokazują, jak zasady PWSTE z formą „Jak wyżej” (Błażejewski, Szal 2019, s. 146).

Loc. cit. i passim

„[loc. cit.] skrót używany w przypisach lub przypisach końcowych dla odwołania się do już cytowanej strony danej pozycji. Obecnie loc. cit. wychodzi z użycia.”

J. Szczepaniak, Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 167.

Tę samą informację niesie tamże bez numeru strony, więc loc. cit. spokojnie możesz pominąć. Passim przydaje się wtedy, gdy powołujesz się na myśl, która wraca w wielu miejscach dzieła i nie da się wskazać jednej strony. Wtedy po opisie stawiasz przecinek i passim (Wrycza-Bekier 2011, s. 196):

Przykład

4 M. McLuhan, Zrozumieć media, tłum. N. Szczucka, WNT, Warszawa 2004, passim.

Tenże i taż

Tenże (dla autora) i taż (dla autorki), po łacinie idem i eadem, zastępują nazwisko, gdy przywołujesz kolejną pracę tej samej osoby. Mikiewicz i Polus stosują je w obrębie jednego przypisu, przed drugim i kolejnym tytułem (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77). Ziółkowski używa ich także w przypisie, który następuje bezpośrednio po przypisie do tego samego autora (Ziółkowski 2017, s. 111).

Idem łatwo pomylić z ibidem. Idem zastępuje tylko nazwisko autora i po nim stoi tytuł kolejnej pracy, a ibidem zastępuje cały opis dzieła z przypisu wyżej (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77).

Przykład

1 P. Mikiewicz, Kategoria bezpieczeństwa a polska myśl polityczna lat 90., Wrocław 2005, s. 23; tenże, Narracje alterglobalistyczne jako fundamenty krytycznej teorii globalizacji, Wrocław 2011, s. 123.

Źródło: Mikiewicz, Polus 2016, s. 77.

Cyt. za: gdy cytujesz z drugiej ręki

„Cyt. za” piszesz wtedy, gdy przytaczasz fragment znany Ci z pracy innego autora, bez dostępu do oryginału. Najpierw podajesz źródło pierwotne, potem „cyt. za:” i publikację, z której faktycznie korzystasz. Ukrywanie tego, że cytujesz z drugiej ręki, jest nierzetelne (Pawlik, Zenderowski 2022, s. 95).

Mikiewicz i Polus radzą sięgać po cyt. za tylko wtedy, gdy do oryginału nie da się dotrzeć, i tak to uzasadniają: „»Cytowanie z drugiej ręki« nie jest polecaną praktyką naukową, dlatego też należy go zdecydowanie unikać” (Mikiewicz, Polus 2016, s. 79). Ich przykład:

Przykład

1 H.J. Morgenthau, Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój, Warszawa 2010, s. 19, cyt. za: S. Maciejewski, Filozoficzne korzenie realizmu politycznego, [w:] Teoria realizmu w stosunkach międzynarodowych. Założenia i zastosowania badawcze, pod red. E. Halizaka i J. Czaputowicza, Warszawa 2014, s. 70.

Źródło: Mikiewicz, Polus 2016, s. 79. W tytule Morgenthaua myślnik zamieniłam na kropkę.

Ten sam porządek, najpierw oryginał, potem „cyt. za”, pokazują instrukcja UG (Wydział Ekonomiczny UG 2011, s. 11-12), Ziółkowski (2017, s. 111) i Popławska (2008, s. 40). Pawlik i Zenderowski stosują krótszą formę, samo „Cyt. za:” i pełny opis źródła pośredniego (Pawlik, Zenderowski 2022, s. 95):

Przykład

25 Cyt. za: J. Szűcs, Trzy Europy, Lublin 1995, s. 31-32.

Jeśli piszesz w systemie autor-rok, cyt. za trafia do nawiasu w tekście. Jak go wtedy zapisać, sprawdzisz w wytycznych swojego stylu, na przykład APA.

Gotowe szablony i checklista przed oddaniem

Szablony poniżej podmieniasz własnymi danymi. Wersję polską albo łacińską wybierasz raz, na całą pracę. Gdy wytyczne wymagają wydawnictwa albo ISBN, dopisujesz je w miejscu, które pokazuje wzór z wytycznych.

Sytuacja Wersja polska Wersja łacińska
Książka, pierwsze odwołanie [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł książki], [Wydawnictwo], [Miasto] [rok], s. [nr].
Ta sama książka tuż pod spodem, ta sama strona Tamże. Ibidem.
Ta sama książka tuż pod spodem, inna strona Tamże, s. [nr]. Ibidem, s. [nr].
Powrót do książki po innym źródle (jedna praca autora) [Inicjał]. [Nazwisko], dz. cyt., s. [nr]. [Inicjał]. [Nazwisko], op. cit., s. [nr].
Powrót do książki, kilka prac autora [Inicjał]. [Nazwisko], [Początek tytułu…], s. [nr]. (z dz. cyt. albo op. cit. po tytule, jeśli tak pokazują wytyczne)
Artykuł w czasopiśmie [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł artykułu], „[Nazwa czasopisma]” [rok], nr [x], s. [nr].
Rozdział w pracy zbiorowej [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł rozdziału], [w:] [Inicjał]. [Nazwisko] (red.), [Tytuł pracy], [Miasto] [rok], s. [nr].
Źródło internetowe [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł], [adres URL] [dostęp: DD.MM.RRRR].
Cytat z drugiej ręki [Opis źródła pierwotnego], cyt. za: [Inicjał]. [Nazwisko], [Tytuł], [Miasto] [rok], s. [nr].

Pełny zapis każdego typu źródła znajdziesz w przewodniku po bibliografii pracy dyplomowej. Jeśli wolisz, żeby przypisy formatowały się same, zobacz, jak używać Zotero.

Kursywa i miejsce odnośnika

Czy ibidem i op. cit. pisać kursywą, też zależy od tego, kogo zapytasz. Szczepaniak zaleca kursywę dla łacińskich elementów opisu, takich jak op. cit., loc. cit., passim i ibidem, z wyjątkiem idem, który zastępuje nazwisko autora (Szczepaniak 2019, s. 89). Mirosław Bańko w Poradni Językowej PWN odpowiada, że takiego wymogu nie ma: „Nie ma takiego wymogu ani takiego zwyczaju” (Bańko 2011). Polskie skróty, tamże i dz. cyt., piszesz prostym pismem. Przy łacinie trzymaj się wytycznych, a gdy milczą, wybierz jeden zapis i stosuj go w całej pracy.

Numer odnośnika stawiasz zasadniczo przed kropką kończącą zdanie (Szczepaniak 2019, s. 128). Szczegóły i wyjątki opisałam we wpisie o przypisach w pracy licencjackiej.

Checklista przed oddaniem

  • Tamże po innym źródle. Tamże i ibidem odsyłają wyłącznie do przypisu bezpośrednio wyżej.
  • Op. cit. bez nazwiska. Op. cit. i dz. cyt. zawsze stoją po nazwisku autora, a przy kilku jego pracach także po początku tytułu.
  • Łacina na przemian z polskim. Ibidem w jednym przypisie i dz. cyt. w drugim to niekonsekwencja. Jedyny wyjątek, który dopuszczają Mikiewicz i Polus, to op. cit. w pracy z polskimi skrótami (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77).
  • Skróty spoza wytycznych. Każdy skrót, którego nie ma w przykładach z Twoich wytycznych, sprawdź jeszcze raz albo zamień na pełniejszy zapis.
  • Przypisy dolne w pracy w stylu APA. Jeśli wytyczne każą stosować styl autor-rok, źródło stoi w nawiasie w tekście (Szczepaniak 2019, s. 129), a ibidem i op. cit. znikają razem z przypisami dolnymi.
  • Skróty ujednolicane za wcześnie. Tamże, dz. cyt. i numerację przypisów porządkujesz na samym końcu, po zakończeniu wszystkich prac redakcyjnych (Zenderowski 2008, ok. s. 120-121).

Przed oddaniem sprawdź też kursywę: albo cała łacina pochylona, albo cała prosto.

Skróty łacińskie w przypisach: najczęstsze pytania (FAQ)

Kiedy używamy ibidem?

Gdy kolejny przypis odsyła do tego samego dzieła co przypis bezpośrednio wyżej. Samo „Ibidem.” oznacza tę samą stronę, „Ibidem, s. 50.” inną stronę tego samego dzieła. Jeśli piszesz po polsku, zamiast ibidem stawiasz „Tamże”.

Czy ibidem piszemy kursywą?

Zdania są podzielone. Szczepaniak zaleca kursywę dla łacińskich skrótów z wyjątkiem idem (Szczepaniak 2019, s. 89), a Poradnia Językowa PWN odpowiada, że takiego wymogu ani zwyczaju nie ma (Bańko 2011). Stosujesz zapis z wytycznych, a gdy go nie podają, jeden wybrany sposób w całej pracy.

Czym się różni op. cit. od ibidem?

Ibidem odsyła do przypisu bezpośrednio wyżej i stoi samo, bez nazwiska. Op. cit. stawiasz po nazwisku autora, gdy wracasz do dzieła cytowanego wcześniej, a po drodze był przypis do innego źródła.

Czy mogę mieszać polskie i łacińskie skróty?

Nie. W jednej pracy używasz albo łaciny, albo polskich odpowiedników (Szczepaniak 2019, s. 126). Mikiewicz i Polus dopuszczają jeden wyjątek: łacińskie op. cit. w pracy z polskimi skrótami (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77).

Co zrobić, gdy cytuję kilka książek jednego autora?

Po nazwisku dodajesz początek tytułu z wielokropkiem, np. „J. Sadłocha, Krytyczna analiza…, s. 45.”. Część poradników i wytycznych każe dopisać po tytule jeszcze op. cit. albo dz. cyt., a część uznaje to za zbędne. Wybierz wariant z Twoich wytycznych.

Jak jest „tenże” po łacinie?

Idem, a dla autorki eadem (po polsku taż). Używasz ich, gdy przywołujesz kolejną pracę tej samej osoby, zamiast powtarzać nazwisko (Mikiewicz, Polus 2016, s. 77; Ziółkowski 2017, s. 111).

Czy „jw.” to to samo co „tamże”?

Nie zawsze. W jednych poradnikach jw. oznacza identyczny przypis bezpośrednio wyżej, łącznie ze stroną (Boć 1994, rozdz. VII pkt 3), w innych zastępuje op. cit. (Ziółkowski 2017, s. 111). Bezpieczniej jest pisać tamże albo dz. cyt.

Czy w bibliografii używa się ibidem?

Nie. Ibidem, idem i eadem należą do przypisów, a w opisach bibliograficznych ich nie stosujesz (Szczepaniak 2019, s. 138). W bibliografii każda pozycja ma pełny opis.

Trzy skróty i Twoje wytyczne

W wytycznych z mojej bazy najczęściej wracają tamże (ibidem) i dz. cyt. (op. cit.), do tego cyt. za, gdy cytujesz z drugiej ręki. Resztę tabeli możesz traktować jak słowniczek do czytania cudzych przypisów. Otwórz dziś wytyczne swojego wydziału i zaznacz w nich przykłady przypisów. Jeśli wzór różni się od tego, co masz w pracy, popraw pierwsze trzy przypisy według wytycznych, a resztę ujednolicisz przy redakcji końcowej.

Poprawiasz przypisy, bo to łatwiejsze niż pisanie kolejnego rozdziału? Quiz w 3 minuty nazywa Twoją blokadę: pusta strona, badania, strach przed JSA, AI albo formalności. Do wyniku dostajesz jeden mały krok na dziś.

Sprawdź, co Cię blokuje

Źródła wykorzystane w tym wpisie

  • Bańko M., Łacińskie skróty w przypisach, Poradnia Językowa PWN, 14.02.2011, sjp.pwn.pl, dostęp: 15.10.2026.
  • Błażejewski W., Szal E., Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu, Jarosław 2019, s. 146-147.
  • Boć J., Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław 1994, rozdz. VII.
  • Brycz B., Dudycz T., Przewodnik dla piszących prace magisterskie w zakresie zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 105-107.
  • Depo J., Poradnik licencjata: jak napisać pracę licencjacką?, „Zeszyt Naukowy” nr 1, b.r., s. 81.
  • Kram M., Przewodnik do pisania pracy licencjackiej dla studentów kierunku Pielęgniarstwo, b.m., b.r., s. 23.
  • Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 75-79.
  • Pawlik K., Zenderowski R., Dyplom z Internetu. Jak korzystać z Internetu, pisząc prace dyplomowe?, wyd. VI, CeDeWu, Warszawa 2022, s. 95, 106-108.
  • Pioterek P., Zieleniecka B., Technika pisania prac dyplomowych, wyd. 3, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2004, s. 40-41.
  • Piwowarski J., Standardy pisania pracy dyplomowej wraz z wymogami edytorskimi, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego „Apeiron”, Kraków 2024, s. 15-16.
  • PN-ISO 690, Informacja i dokumentacja. Wytyczne opracowania przypisów bibliograficznych i powołań na zasoby informacji.
  • Popławska A., Jak napisać pracę dyplomową z pedagogiki?, Wydawnictwo PRYMAT, Białystok 2008, s. 40-42.
  • Sydor M., Wskazówki dla piszących prace dyplomowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Poznań 2014, s. 47.
  • Szczepaniak J., Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2019, s. 89, 126, 128-129, 138, 166-168.
  • Uniwersytet WSB Merito w Poznaniu, Wydział Przedsiębiorczości i Innowacji w Warszawie, Zarządzenie nr 1/2024 Dziekana z dnia 5 lutego 2024 roku w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia prac dyplomowych i egzaminów dyplomowych, zał. nr 1, pkt 7.3.1.
  • Wójcik D., Praca licencjacka – rekomendowane zasady pisania. Manual dla kierunków: FiR, Zarządzanie, TiR, PwB, Logistyka, BW, Mikrobiznes, Informatyka, Wydział Finansów i Zarządzania, Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu, Wrocław b.r., s. 24-25.
  • Wrycza-Bekier J., Kreatywna praca dyplomowa. Jak stworzyć fascynujący tekst naukowy, Helion, Gliwice 2011, s. 196-197.
  • Wydział Ekonomiczny Uniwersytetu Gdańskiego, Instrukcja przygotowania prac dyplomowych (licencjackich i magisterskich), Sopot 2011, s. 11-14.
  • Wyższa Szkoła Nauk Pedagogicznych w Warszawie, Praca dyplomowa. Wytyczne, rok akademicki 2024/2025, slajd 13.
  • Zenderowski R., Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej, wyd. III, CeDeWu, Warszawa 2008, ok. s. 120-121.
  • Ziółkowski P., Jak pisać prace dyplomowe, licencjackie, magisterskie i podyplomowe? Przewodnik dla studentów, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2017, s. 110-111.

Ustawienia plików cookie

Zaznacz, na co się zgadzasz. Wybór zapamiętam na 180 dni. Zmienisz go ikoną ciasteczka w lewym dolnym rogu albo linkiem w stopce.

Utrzymują koszyk i logowanie oraz zapamiętują wybór dotyczący cookie. Strona bez nich nie działa, dlatego nie da się ich wyłączyć.

Google Analytics liczy odwiedziny i pokazuje, które strony są czytane. Widzę statystyki zbiorcze, bez Twojego imienia ani adresu e-mail.

Piksel Meta pozwala pokazywać reklamy na Facebooku i Instagramie osobom, które odwiedziły stronę, i sprawdzać, czy reklama zadziałała.