Problem badawczy: przykłady z 5 kierunków i 7 definicji

Masz już temat pracy, promotor go zaakceptował, a teraz pyta: „No dobrze, ale jaki jest Twój problem badawczy?”. I tu zaczyna się blokada. Brzmi znajomo?

Problem badawczy to jeden z tych elementów metodologii, o których wszyscy mówią, ale mało kto tłumaczy konkretnie: czym jest, jak go sformułować i jak powinien wyglądać na stronie pracy.

Często przychodzicie do mnie z tematem prosto z pracy: w dziale ludzie odchodzą po trzech miesiącach, w urzędzie wnioski czekają za długo, w magazynie dostawy się spóźniają. To dobry początek, tylko że to jeszcze problem decyzyjny. Problem badawczy zaczyna się tam, gdzie czegoś nie wiadomo, i właśnie tę granicę pokazuję niżej na przykładach z kilku kierunków.

Czym jest problem badawczy? Definicje z literatury

Problem badawczy to uświadomiony brak wiedzy, zapisany jako pytanie, na które odpowie dopiero badanie. Metodolodzy zgadzają się co do sedna, różnią się akcentem. Promotorzy często oczekują w rozdziale metodologicznym dwóch albo trzech definicji, dlatego zebrałam siedem, każdą z pełnym źródłem.

Cztery pierwsze to klasyka, którą znajdziesz w większości poradników. Cytuję je za zestawieniem Anny Kaszyńskiej, która podaje oryginalne źródła i strony.

„Problemem badawczym jest na ogół takie pytanie, które w miarę precyzyjnie określa cel zamierzonych badań i jednocześnie ujawnia braki w dotychczasowej wiedzy na interesujący nas temat”.

M. Łobocki, Metody i techniki badań pedagogicznych, Warszawa 2010, s. 56; cyt. za: A. Kaszyńska, Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.

„[…] problem badawczy to pewne pytanie lub zespół pytań. Odpowiedzi na to pytanie dostarczyć mają badania empiryczne”.

S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, s. 24; cyt. za: A. Kaszyńska, Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.

Problem badawczy to „[…] swoiste pytanie określające jakość i rozmiar pewnej niewiedzy, to jest pewnego braku w dotychczasowej wiedzy oraz cel i granice danej pracy naukowej”.

J. Pieter, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław-Warszawa 1969, s. 67; cyt. za: A. Kaszyńska, Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.

„[…] problem jest rodzajem zadania (sytuacji), którego podmiot nie może rozwiązać za pomocą posiadanego zasobu wiedzy. Rozwiązanie jego jest możliwe dzięki czynności myślenia produktywnego […]”.

J. Kozielecki, Rozwiązywanie problemów, Warszawa 1969, s. 16; cyt. za: A. Kaszyńska, Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.

Trzy kolejne pochodzą z nowszych podręczników i artykułów. Nowosielski pisze z perspektywy promotora, który ocenia prace z zarządzania, Byłeń z perspektywy logistyki, a Turek z zespołem z perspektywy prac na politechnice.

„Przez problem badawczy będziemy rozumieć obiektywny i uświadomiony przez badacza stan niewiedzy, na gruncie dotychczasowej wiedzy, co do interesującego faktu, zjawiska czy zależności”.

S. Nowosielski, Metodologiczne podstawy formułowania problemu badawczego w naukach o zarządzaniu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu” 2012, nr 238, s. 72.

„Problem badawczy to zagadnienie, które wymaga rozwiązania, co oznacza, że są to pytania, na które chcemy udzielić odpowiedzi na drodze postępowania naukowego”.

S. Byłeń, Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, s. 28.

„Problem badawczy jest zatem pytaniem lub zespołem pytań, na które odpowiedzi ma udzielić stworzona praca dyplomowa”.

M. Turek, I. Jonek-Kowalska, A. Michalak, Metodyczne i organizacyjne podstawy prac promocyjnych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2018, s. 107.

Którą wybrać? Do pracy z pedagogiki bierz Łobockiego, bo łączy problem z celem badań i promotorzy pedagogiczni dobrze go znają. W pracy z zarządzania, ekonomii czy logistyki lepiej sprawdzi się Nowosielski albo Byłeń. Nowosielski dokłada też ważne zastrzeżenie: wiedzę, która na Twój temat istnieje, a której po prostu nie znasz, nazywa „zwyczajnym nieoczytaniem” (Nowosielski 2012, s. 72).

Problem badawczy a pytanie badawcze: czy to to samo?

W pracy dyplomowej oba terminy możesz stosować zamiennie, choć problem bywa rozumiany szerzej niż samo pytanie. Jeszka, opisując nauki o zarządzaniu, zauważa, że pytanie bywa utożsamiane z problemem albo problem badawczy rozumie się nieco szerzej: jako opis tematu badań, celu i pytań, na które badacz chce odpowiedzieć (Jeszka 2013, s. 32).

Najzgrabniej różnicę ujmuje definicja z klasycznego podręcznika metodologii pedagogiki. Problem jest tam stanem w głowie badacza, a pytanie jego zapisem w języku:

„[…] problem to logiczne ujęcie przeżywanej niewiedzy oraz potrzeby wiedzy, zaś pytanie to gramatyczna konstrukcja wyrażająca sytuację problemową i będąca zarazem językowym odpowiednikiem problemu”.

H. Muszyński (red.), Wstęp do metodologii pedagogiki, Warszawa 1971, s. 171; cyt. za: A. Kaszyńska, Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.

Na poziomie licencjatu i magisterki nikt nie wymaga od Ciebie rozstrzygania tego sporu. Mikiewicz i Polus, autorzy podręcznika dla stosunków międzynarodowych, piszą wprost, że od dyplomanta oczekuje się przemyślenia pytań badawczych, na które zamierza odpowiedzieć (Mikiewicz, Polus 2016, s. 36). Jeśli Twój promotor mówi „pytania badawcze”, a w wytycznych stoi „problemy badawcze”, chodzi o tę samą część rozdziału metodologicznego.

Problem badawczy a problem decyzyjny: gdzie jest granica?

Problem decyzyjny to trudność, którą ktoś chce usunąć w praktyce. Problem badawczy to brak wiedzy, który usuwa dopiero badanie. Pierwszy pyta „co zrobić?”, drugi „czego nie wiemy?” i szuka mechanizmu, który za tą trudnością stoi. Ta różnica wraca na seminariach z zarządzania, logistyki i administracji, bo tam tematy najczęściej rodzą się z pracy zawodowej.

Byłeń, który prowadził prace z logistyki, definiuje problem decyzyjny i od razu ostrzega przed skrótem myślowym:

„Problem decyzyjny to trudności, kłopoty w sensie obiektywnym, brak dostępnych sposób rozwiązania, dotychczasowe metody nie gwarantują odpowiedniego wyniku. To, że występują trudności nie oznacza, że jest to problem badawczy, którym należy się zajmować”.

S. Byłeń, Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, s. 55-56.

Mruk rozdziela oba rodzaje problemów według wiedzy, jakiej wymagają. Problem praktyczny rozwiązujesz tym, co już wiadomo, problem naukowy wymaga badań:

„W sferze nauk ekonomicznych można wyróżnić problemy naukowe i problemy praktyczne. W celu rozwiązania problemów praktycznych wykorzystuje się z reguły zarówno wiedzę naukową, jak i wiedzę potoczną, a także właściwe rozumowanie. Inaczej jest w przypadku problemów naukowych. Ich cechą jest brak ścisłej, obiektywnej i pewnej wiedzy”.

H. Mruk, Istota i klasyfikacja metod naukowych, [w:] M. Sławińska, H. Witczak (red.), Podstawy metodologiczne prac doktorskich w naukach ekonomicznych, PWE, Warszawa 2008, s. 95.

Nowosielski, który ocenia prace z zarządzania, wymienia pomylenie tych dwóch problemów wśród typowych uchybień: „Nierzadkie są też przypadki utożsamiania problemu praktycznego, często tylko decyzyjnego, z problemem naukowym” (Nowosielski 2012, s. 69-70). W przypisie dodaje jednak, że w złożonym procesie decyzyjnym mogą się znaleźć problemy naukowe, których rozwiązanie wymaga badań. Stachowiak opisuje oba problemy jako zbudowane z warunku i kosztu. W problemie praktycznym warunkiem jest opis stanu rzeczy, w badawczym luka w wiedzy. Problem badawczy stosowany uzasadnia się przy tym działaniem: identyfikacją i pomiarem (Stachowiak 2001).

Kryterium	Problem decyzyjny (praktyczny)	Problem badawczy
Punkt wyjścia	trudność w działaniu, stan rzeczy, który przeszkadza	luka w wiedzy o fakcie, zjawisku albo zależności
Pytanie	Co zrobić? Jak to usunąć?	Jak jest? Od czego to zależy? Dlaczego?
Czym się go rozwiązuje	wiedzą, którą już mamy, i rozsądnym rozumowaniem	badaniem, bo potrzebnej wiedzy jeszcze nie ma
Koszt nierozwiązania	widać go od razu: strata, opóźnienie, odejścia ludzi	trudniej go zobaczyć: nie rozumiesz czegoś, od czego zależy coś ważniejszego
Miejsce w pracy	uzasadnienie wyboru tematu, rekomendacje na końcu	rozdział metodologiczny, podrozdział o problemach i hipotezach

Opracowanie własne na podstawie: Byłeń 2017, s. 55-56; Mruk 2008, s. 95; Stachowiak 2001.

Jak przejść od jednego do drugiego? Byłeń radzi, żeby wychodząc od problemu decyzyjnego, sprawdzić, jaki wpływ ma dana sytuacja na inne procesy, i zastanowić się, czy to może stanowić problem badawczy (Byłeń 2017, s. 55-56). Trzy pary poniżej przygotowałam do tego wpisu:

Kierunek	Problem decyzyjny	Problem badawczy
ZZL	Jak zatrzymać nowych pracowników, którzy odchodzą po trzech miesiącach?	Jakie czynniki skłaniają nowych pracowników firmy X do odejścia w okresie adaptacji?
Logistyka	Jak skrócić opóźnienia dostaw do sklepów sieci X?	W jakim stopniu organizacja pracy magazynu wpływa na terminowość dostaw w sieci X?
Administracja	Jak przyspieszyć rozpatrywanie wniosków w wydziale komunikacji?	Które etapy procedury wydłużają czas rozpatrywania wniosków w wydziale komunikacji urzędu X?

Jakie mogą być problemy badawcze? Pytania rozstrzygnięcia i dopełnienia

Problemy badawcze dzielisz według formy pytania na pytania rozstrzygnięcia i dopełnienia, a według treści na opisowe i zależnościowe. Oba podziały pomagają sprawdzić, czy Twoje pytanie w ogóle da się zbadać i jaką odpowiedź możesz dostać.

Podział według formy pytania

Pytania rozstrzygnięcia zaczynają się od partykuły „czy” i wymagają jednej z dwóch wykluczających się odpowiedzi, „tak” albo „nie” (Korczyński 2013, s. 23). Pytania dopełnienia zaczynają się od „jak”, „jaki”, „kto”, „który”, „gdzie”, „dlaczego” i dają szerszą odpowiedź (Korczyński 2013, s. 23; Byłeń 2017, s. 84). Pytanie „dlaczego” ogranicza odpowiedź do przyczyn, więc służy wyjaśnieniu zjawiska, a „jak” do podania sposobu (Turek i in. 2018, s. 108). Turek i in. pokazują tę różnicę na przykładach z ekonomii:

• rozstrzygnięcie: „Czy niematerialne zasoby przedsiębiorstwa wpływają na jego wartość rynkową?”;
• dopełnienie: „W jaki sposób przedsiębiorstwo kreuje wartość rynkową?” (Turek i in. 2018, s. 108).

Spotkasz też formę połączoną, na przykład „Czy i jakie są różnice w zachowaniach agresywnych dziewcząt i chłopców” (Korczyński 2013, s. 24). Korczyński zauważa przy tym, że w badaniach naukowych najczęściej pojawiają się pytania dopełnienia zaczynające się od „jak” i „jaka” albo pytania połączone (Korczyński 2013, s. 23).

Podział według treści

Błażejewski i Szal rozdzielają problemy opisowe i zależnościowe (Błażejewski, Szal 2019, s. 33-40). Problem opisowy pyta, jak jest: „Jakie są postawy studentów pedagogiki wobec osób niepełnosprawnych ruchowo uprawiających sport?”. Problem zależnościowy pyta o związek między cechami: „Czy postawy studentów pedagogiki wobec niepełnosprawnych sportowców są zależne od ich cech osobowych?” (Błażejewski, Szal 2019, s. 37-40). Ten sam podział Byłeń przypisuje Nowakowi: jedne problemy dotyczą właściwości badanych przedmiotów i ich zmian, drugie relacji między tymi właściwościami. W praktyce to dwie kategorie: problemy dotyczące wartości zmiennych i problemy dotyczące zależności między nimi (Byłeń 2017, s. 55-58). Przy problemie zależnościowym badasz korelację albo wpływ, więc potrzebujesz pomiaru obu cech.

Od tego wyboru zależy reszta rozdziału metodologicznego. Problem zależnościowy prawie zawsze wymaga hipotezy, przy opisowym część metodologów uznaje ją za zbędną.

Gdzie umieścić problem badawczy w pracy?

Problem badawczy należy do rozdziału metodologicznego, a jego skrót pojawia się też we wstępie. W rozdziale metodologicznym umieszcza się go w podrozdziale zwyczajowo zatytułowanym „Problemy i hipotezy badawcze”. Zwykle jest to drugi podrozdział, po omówieniu przedmiotu i celu badań. Poza tym problemy badawcze często wpisuje się w drugiej połowie wstępu pracy, zaraz po metodach badawczych.

Jak zaprezentować problemy badawcze w pracy licencjackiej lub magisterskiej?

1. Kilka definicji problemu badawczego z literatury (patrz wyżej).
2. Sformułowanie głównego problemu badawczego.
3. Sformułowanie problemów szczegółowych (zwykle od dwóch do pięciu).
4. Opcjonalnie: przejście do hipotez badawczych.

⚠️ Ważna zasada: problem badawczy formułujesz przed przeprowadzeniem badania, na etapie projektowania metodologii.

Problem główny i problemy szczegółowe: z czego składa się problem badawczy

Problem główny to pytanie całej pracy, a problemy szczegółowe rozkładają go na części, które da się zbadać. Struktura jest więc dwupoziomowa, a cały zbiór pytań stanowi wyjściowy etap procesu badawczego (Nowosielski 2012, s. 71). Korczyński opisuje ją tak: najpierw stawiasz problem główny, potem wynikające z niego problemy szczegółowe, które zakresowo mieszczą się w głównym. Problemu głównego nie rozwiązujesz bezpośrednio, szukasz na niego odpowiedzi przez problemy szczegółowe (Korczyński 2013, s. 24).

Problem główny powinien dotyczyć czegoś dotąd niezbadanego albo zbadanego za słabo w kontekście Twojego tematu i miejsca badań. Problemy szczegółowe rozbijają go na konkretne kwestie, które zmierzysz ankietą, wywiadem albo analizą dokumentów. Klasyczny przykład z pedagogiki pracy:

Problem główny: Jak górnicy dołowi kopalni węgla kamiennego oceniają stresogenność pracy na swym stanowisku?

Problemy szczegółowe:

1. Jak górnicy oceniają poziom stresogenności pracy w kopalni?
2. Jakie czynniki związane z pracą zawodową w kopalni odczuwane są jako szczególnie stresogenne?
3. Jak stresogenność pracy wpływa na stan zdrowia górników?

Źródło: Korczyński 2013, s. 24.

Ten sam układ pokazuję poniżej na przykładzie z oceniania pracowników.

Ile problemów badawczych powinno być?

Jeden problem główny i zwykle od dwóch do pięciu szczegółowych. Błażejewski i Szal wiążą tę liczbę ze strukturą pracy: każdy problem szczegółowy staje się rozdziałem albo podrozdziałem części empirycznej (Błażejewski, Szal 2019, s. 37-40). Byłeń nie podaje liczby i radzi formułować tyle problemów, ile potrzeba do wyczerpania zakresu tematu (Byłeń 2017, s. 83). Wytyczne Twojej uczelni mają tu pierwszeństwo przed każdym podręcznikiem.

Nie przesadzaj z liczbą problemów szczegółowych. Lepiej omówić trzy porządnie niż siedem powierzchownie. Pamiętaj też, że na obronie możesz zostać zapytany o każdy z nich z osobna, więc każdy dodatkowy problem to kolejne pytanie od komisji.

Problem badawczy: przykłady z 5 kierunków

Każdy przykład ma problem główny i problemy szczegółowe, a przy przykładach z literatury podaję źródło. Przykłady z ZZL i pedagogiki są moje. Przy pielęgniarstwie, ekonomii i administracji opieram się na podręcznikach z tych kierunków, a tam, gdzie dopisałam własne pytania, zaznaczam to wprost.

Przykład 1: praca z ZZL oparta na ankiecie

Problem główny: Jakie czynniki motywacyjne mają największy wpływ na zaangażowanie pracowników w przedsiębiorstwie X?

Problemy szczegółowe:

1. Jaki jest poziom satysfakcji zawodowej pracowników przedsiębiorstwa X?
2. W jakim stopniu system wynagradzania wpływa na motywację pracowników przedsiębiorstwa X?
3. Jakie działania podejmuje kadra kierownicza w celu zwiększenia motywacji pracowników?

Przykład 2: praca z ZZL oparta na wywiadzie

Problem główny: Jak przebiega proces adaptacji nowych pracowników w firmach z branży IT w Polsce?

Problemy szczegółowe:

1. Jakie elementy procesu onboardingu są stosowane w badanych przedsiębiorstwach?
2. W jakim stopniu nowi pracownicy oceniają skuteczność działań adaptacyjnych?
3. Jakie bariery napotykają pracownicy HR w realizacji programów wdrożeniowych?
4. W jakim zakresie kultura organizacyjna wpływa na przebieg adaptacji?

Widzisz zależność? Problemy szczegółowe „wchodzą w środek” problemu głównego. Każdy dotyczy innego aspektu, a razem składają się na pełną odpowiedź na pytanie główne.

Przykład 3: praca z pedagogiki (szkoła podstawowa)

Problem główny: Jaki jest poziom kompetencji cyfrowych uczniów klas IV-VI Szkoły Podstawowej nr X w Gdańsku?

Problemy szczegółowe:

1. Jaka jest wiedza uczniów na temat bezpiecznego korzystania z internetu?
2. W jakim stopniu uczniowie potrafią samodzielnie wyszukiwać i weryfikować informacje online?
3. Jaka jest rola nauczyciela w kształtowaniu kompetencji cyfrowych uczniów?
4. W jakim zakresie rodzice wspierają rozwijanie kompetencji cyfrowych swoich dzieci?

Przykład 4: praca z pedagogiki (wychowanie przedszkolne)

Problem główny: Jak zabawy ruchowe wpływają na rozwój społeczno-emocjonalny dzieci w grupie przedszkolnej w Przedszkolu X?

Problemy szczegółowe:

1. W jakim stopniu zabawy ruchowe rozwijają umiejętności współpracy wśród dzieci przedszkolnych?
2. Jakie formy zabaw ruchowych są najchętniej stosowane przez nauczycieli wychowania przedszkolnego?
3. W jakim zakresie aktywność ruchowa wpływa na redukcję zachowań agresywnych u dzieci?
4. Jak dzieci oceniają zabawy ruchowe jako element zajęć przedszkolnych?

Przykład 5: praca z pielęgniarstwa

Kram, w przewodniku dla studentów pielęgniarstwa, podaje trzy przykładowe problemy badawcze: „Czy poziom natężenia bólu koreluje z miejscem jego występowania?”, „Jaki wpływ na środowisko rodzinne ma choroba przewlekła dziecka?”, „Jaka jest częstość zachorowań studentów na choroby górnych dróg oddechowych?” (Kram 2016, s. 15). Na pierwszym z nich zbudowałam zestaw do pracy licencjackiej:

Problem główny: Jakie czynniki wpływają na natężenie bólu pooperacyjnego u pacjentów oddziału chirurgii ogólnej szpitala X?

Problemy szczegółowe:

1. Jaki jest poziom natężenia bólu u pacjentów w pierwszej dobie po zabiegu?
2. W jakim stopniu natężenie bólu zależy od miejsca jego występowania i rodzaju zabiegu?
3. Jakie metody łagodzenia bólu stosują pielęgniarki oddziału?

Przykład 6: praca z ekonomii i finansów przedsiębiorstw

Problem główny biorę od Turka i in., problemy szczegółowe dopisałam do tego wpisu:

Problem główny: W jaki sposób przedsiębiorstwo kreuje wartość rynkową? (Turek i in. 2018, s. 108)

Problemy szczegółowe:

1. Jakie zasoby niematerialne posiada badana spółka X?
2. W jakim stopniu zmiany wartości rynkowej spółki X w latach 2021-2025 wiążą się ze zmianami jej wyników finansowych?
3. Jakie działania zarządu spółki X służą budowaniu jej wartości rynkowej?

Drugi przykład z ekonomii pokazuje, że jeden problem można rozpisać na kilka celów i hipotez. Witczak stawia problem: „Jaką rolę wśród czynników zdolności do konkurowania MŚP (małych i średnich przedsiębiorstw) odgrywa ich innowacyjność?” i rozkłada go na trzy cele badawcze z trzema hipotezami (Witczak 2008, s. 93).

Przykład 7: praca z administracji

Wołpiuk w przewodniku dla studentów prawa publicznego wymienia przykładowe tematy prac z administracji, między innymi „Stanowienie i stosowanie aktów prawa miejscowego (na przykładzie)” oraz „Rola kontroli w procesie administrowania” (Wołpiuk 2007, s. 103). Problemów badawczych do tych tematów autor nie podaje, więc oba zestawy przygotowałam do tego wpisu.

Problem główny: Jak przebiega proces stanowienia aktów prawa miejscowego w gminie X w latach 2022-2025?

Problemy szczegółowe:

1. Jakie rodzaje aktów prawa miejscowego uchwaliła rada gminy X w badanym okresie?
2. W jakim zakresie projekty tych uchwał poddawano konsultacjom z mieszkańcami?
3. Jakie nieprawidłowości w uchwałach wskazał organ nadzoru?

Problem główny: Jaką rolę odgrywa kontrola zarządcza w pracy urzędu miasta X w ocenie jego pracowników?

Problemy szczegółowe:

1. Jakie formy kontroli stosuje się w urzędzie miasta X?
2. W jakim stopniu pracownicy urzędu znają zasady kontroli zarządczej?
3. Jakie skutki dla organizacji pracy przypisują pracownicy wynikom kontroli?

Jak opisać problem badawczy w podrozdziale: przykład

Opis idzie od sytuacji problemowej, przez problem główny i szczegółowe, do celu i hipotez. Taką kolejność opisuje Nowosielski: najpierw badania wstępne i świadomość niewiedzy, z niej sytuacja problemowa, z sytuacji pytania problemowe, a na końcu ich rozbicie na pytania szczegółowe, hipotezy i zmienne (Nowosielski 2012, s. 73-74). W tekście pracy zajmuje to zwykle jedną, półtorej strony.

Poniżej fragment zbudowany na przykładzie 1 z ZZL. Nazwę firmy, liczby i numery podrozdziałów podmień na swoje.

Jak poprawnie sformułować problem badawczy? 6 zasad

Dobry problem badawczy jest pytaniem, dotyczy luki w wiedzy, nie jest trywialny, jest jednoznaczny, realny i da się go zbadać empirycznie. Byłeń streszcza to w trzech słowach: problemy mają być jasne, wyraźne i realne. Jasne, czyli rozumiane jednoznacznie. Wyraźne, czyli z granicami, które odróżniają jeden problem od innych. Realne, czyli możliwe do rozwiązania przy metodach, technikach i narzędziach, którymi dysponujesz (Byłeń 2017, s. 83).

1. Formułuj w postaci pytania

Problemy badawcze przyjmują formę pytań, zarówno główny, jak i szczegółowe (Byłeń 2017, s. 83-84). Najbezpieczniejsze słowa pytające to: jakie, jaka, jaki, w jaki sposób, w jakim stopniu, w jakim zakresie. Pytanie zaczynające się od „czy” jest w literaturze poprawne, ale wielu promotorów uznaje je za zbyt płytkie, bo odpowiedź brzmi „tak” albo „nie” (więcej w sekcji o rodzajach pytań).

Grafika poniżej pokazuje moją praktykę. Słowa oznaczone na niej jako niepoprawne odradzam na początku problemu głównego, bo promotorzy często uznają takie pytania za zbyt wąskie. Podręczniki są tu łagodniejsze: pytanie od „czy” to pytanie rozstrzygnięcia, a „kto” należy do pytań dopełnienia (Korczyński 2013, s. 23), więc w problemach szczegółowych takie pytania mogą się pojawić.

2. Problem musi uzupełniać lukę w wiedzy

Dobry problem badawczy dotyczy czegoś, czego jeszcze nie zbadano, przynajmniej w kontekście Twojego miejsca badań, grupy badawczej albo okresu. Jeśli odpowiedź na Twoje pytanie można znaleźć w pierwszej lepszej książce albo w jednym artykule, to masz pytanie na egzamin. Nowosielski nazywa taką sytuację wprost „zwyczajnym nieoczytaniem” (Nowosielski 2012, s. 72). Lukę widać dopiero wtedy, gdy przeczytasz kilkanaście tekstów i zestawisz je obok siebie, dlatego tak pomagają tu uporządkowane notatki źródłowe.

3. Nie może być trywialny

Pytanie „czy pracownicy lubią podwyżki?” nie jest problemem badawczym, bo każdy zna odpowiedź. Problem badawczy to pytanie, na które odpowiedź wyłoni się dopiero po przeprowadzeniu badań i przeanalizowaniu ich wyników. Jeśli odpowiedź uzyskasz bez zbierania danych, pytanie jest za proste.

4. Musi być jasny i jednoznaczny

Każdy problem badawczy powinien dotyczyć jednej konkretnej kwestii. Nie łącz dwóch zagadnień w jednym pytaniu. Zamiast „Jakie czynniki motywacyjne i jakie bariery organizacyjne wpływają na zaangażowanie pracowników?” lepiej napisać dwa oddzielne problemy.

5. Musi być realny

Czyli możliwy do zbadania przy dostępnych Ci metodach, czasie i zasobach. Nie projektuj badania, które wymagałoby przebadania całego kraju, dostępu do tajnych danych albo 10 lat obserwacji. Uwzględnij, czy masz dostęp do populacji, którą chcesz zbadać: w pracy dyplomowej to zwykle pracownicy jednej firmy, pacjenci jednego oddziału albo uczniowie jednej szkoły.

6. Problem musi dotyczyć zjawisk, które da się zbadać

Pytaj o rzeczy, które można zbadać empirycznie, znanymi metodami gromadzenia danych: ankietą, wywiadem, obserwacją, eksperymentem albo analizą dokumentów. Nowosielski ostrzega, że problemy, których nie da się uzasadnić empirycznie, oraz te dotyczące subiektywnych preferencji, wierzeń czy upodobań, nie poddają się badaniom (Nowosielski 2012, s. 72).

Jak AI może pomóc w znalezieniu problemu badawczego?

AI pomoże Ci znaleźć kierunek i przeformułować nieudane pytanie, ale problem zatwierdza promotor. Narzędzia AI coraz częściej wchodzą do codziennej praktyki studenckiej. ChatGPT, Claude czy inne narzędzia AI przydają się na etapie szukania kierunku problemu badawczego, o ile dasz im wystarczający kontekst.

Co AI może zrobić dobrze:

• zaproponować kilka wariantów problemów badawczych na podstawie Twojego tematu,
• wskazać, które pytania są zbyt trywialne, a które zbyt ogólne,
• pomóc przeformułować nieudane pytanie na poprawne.

Jak napisać dobry prompt do AI:

„Piszę pracę magisterską z zarządzania zasobami ludzkimi. Temat: wpływ stylu zarządzania na rotację pracowników w firmach małych i średnich w Polsce. Zaproponuj mi 1 główny problem badawczy i 4 szczegółowe, sformułowane w formie pytań zaczynających się od: jaki/jaka/jakie/w jakim stopniu/w jakim zakresie. Badanie będzie oparte na ankiecie wśród pracowników 3 firm z branży produkcyjnej.”

Taki prompt daje AI wystarczający kontekst, żeby zaproponować sensowne pytania zamiast ogólników.

⚠️ Ważne zastrzeżenie: AI podpowiada kierunek, a ostateczną decyzję podejmuje promotor. Problemy badawcze wymagają zatwierdzenia przez opiekuna naukowego, zanim zaczniesz pisać. AI nie zna specyfiki Twojej uczelni ani wytycznych Twojego wydziału.

Na zrzucie powyżej AI zaproponowało poprawnie sformułowany problem główny i cztery szczegółowe. Wszystkie zaczynają się od słów pytających z promptu i każde dotyczy jednego zagadnienia. ChatGPT od razu zaproponował też dalszą pomoc: hipotezy i pytania ankietowe. Jedno dobre zapytanie może więc uruchomić cały łańcuch pracy nad metodologią, pod warunkiem że każdy jego krok sprawdzasz sama albo sam.

Mało znany trik: użyj opcji ponownego wygenerowania odpowiedzi

Jeśli pierwsza propozycja AI Ci nie odpowiada, nie zaczynaj od nowa. Pod odpowiedzią w ChatGPT znajdziesz ikonkę ze strzałką w kółku (↻), czyli opcję ponownego wygenerowania odpowiedzi na ten sam prompt. AI za każdym razem losuje nieco inne wyniki, więc w kilka sekund dostaniesz inne warianty problemów badawczych bez zmieniania pytania. Kliknij dwa, trzy razy i wybierz najlepszy zestaw.

⚠️ Pamiętaj: AI to punkt wyjścia, a nie gotowe rozwiązanie. Wygenerowane pytania traktuj jako inspirację i szkic do rozmowy z promotorem, bo to on zatwierdza metodologię Twojej pracy.

Najczęstsze błędy przy formułowaniu problemów badawczych

Większość błędów to pytanie za szerokie, podwójne, trywialne albo takie, które opisuje zadanie do wykonania w firmie zamiast luki w wiedzy. Pięć pierwszych widzę najczęściej w Waszych konspektach, cztery kolejne wymienia Nowosielski jako typowe uchybienia w pracach z zarządzania.

Błąd 1: Problem główny zaczyna się od „Czy…”: poprawne, ale ryzykowne

❌ Czy pracownicy przedsiębiorstwa X są zadowoleni ze swojej pracy?

✅ W jakim stopniu pracownicy przedsiębiorstwa X są zadowoleni ze swojej pracy?

Błąd 2: Pytanie jest zbyt ogólne

❌ Jak wygląda motywacja pracowników?

✅ Jakie czynniki motywacyjne mają największy wpływ na zaangażowanie pracowników działu sprzedaży w firmie X?

Błąd 3: Dwa zagadnienia w jednym pytaniu

❌ Jakie czynniki motywacyjne i jakie style zarządzania wpływają na rotację pracowników?

✅ Podziel na dwa oddzielne problemy szczegółowe.

Błąd 4: Pytanie trywialne

❌ Jaki wpływ na satysfakcję pracowników ma wyższe wynagrodzenie?

✅ W jakim zakresie wysokość wynagrodzenia zasadniczego determinuje poziom satysfakcji zawodowej pracowników działu obsługi klienta w firmie X?

Błąd 5: Pytanie niemierzalne

❌ Czy nauczyciele są szczęśliwi w swojej pracy?

✅ Jaki jest poziom wypalenia zawodowego nauczycieli szkół podstawowych w powiecie X w roku szkolnym 2024/2025?

Błąd 6: Problem decyzyjny zamiast badawczego

❌ Jak zmniejszyć rotację pracowników w firmie X?

✅ Jakie czynniki skłaniają pracowników firmy X do odejścia w pierwszym roku zatrudnienia?

Pierwsze pytanie opisuje zadanie dla kierownika, drugie lukę w wiedzy (Nowosielski 2012, s. 69-70). Ten sam błąd wraca w hipotezach zapisanych jako postulat, czyli „co należy zrobić”, zamiast przypuszczalnej odpowiedzi do sprawdzenia (Sudoł, za Nowosielski 2012, s. 69).

Błąd 7: Przedmiot badań zamiast pytania

❌ Problemem badawczym pracy jest system motywacyjny w firmie X.

✅ Jak pracownicy firmy X oceniają skuteczność systemu motywacyjnego?

Nowosielski, za Nowakiem, nazywa to pomieszaniem pytań z obiektami czy zjawiskami, o które się pyta (Nowosielski 2012, s. 70).

Błąd 8: Pytanie o coś, co już wiadomo

Jeśli odpowiedź jest w literaturze, a Ty jej nie znasz, wróć do lektury, zanim postawisz problem (Nowosielski 2012, s. 72).

Błąd 9: Za dużo wątków naraz

Zamiar pisania o zbyt wielu zjawiskach i procesach naraz to według Sudoła błąd, którego unikasz, wybierając kilka wątków (Nowosielski 2012, s. 70).

FAQ: najczęściej zadawane pytania

Czy problem badawczy musi być w formie pytania? Tak. Problemy badawcze formułuje się w postaci pytań, bo pytanie wskazuje na brak w wiedzy i dążenie do jego uzupełnienia (Byłeń 2017, s. 83-84). Pytanie możesz zastąpić skrótową formą orzekającą: zamiast „Jaki jest wpływ motywacji na wyniki uczenia się?” piszesz „Wpływ motywacji na wyniki uczenia się” (Węglińska 2010, s. 17). Sprawdź w wytycznych wydziału, którą formę przyjmuje Twoja uczelnia.

Czy problem badawczy może zaczynać się od „czy”? W literaturze tak: to pytanie rozstrzygnięcia, na które odpowiada się „tak” albo „nie” (Korczyński 2013, s. 23). Z mojej praktyki wynika, że wielu promotorów uznaje je za zbyt płytkie, dlatego problem główny bezpieczniej zaczynać od „jaki”, „w jakim stopniu” albo „w jaki sposób”.

Czym się różni problem badawczy od problemu decyzyjnego? Problem decyzyjny to trudność do usunięcia w praktyce, na przykład opóźnienia dostaw, a rozwiązuje się go wiedzą, którą już mamy. Problem badawczy to brak wiedzy, który usuwa dopiero badanie (Byłeń 2017, s. 55-56; Mruk 2008, s. 95). Z problemu decyzyjnego często da się wyprowadzić badawczy, pytając, czego o tej trudności nie wiemy.

Czy problem badawczy i pytanie badawcze to to samo? W pracy dyplomowej praktycznie tak. Jeszka zauważa, że pytanie bywa utożsamiane z problemem, choć problem rozumie się czasem nieco szerzej (Jeszka 2013, s. 36). Używaj tego terminu, którego wymaga Twoja uczelnia.

Z czego składa się problem badawczy? Z problemu głównego i wynikających z niego problemów szczegółowych, które zakresowo mieszczą się w głównym (Korczyński 2013, s. 24). Przed nimi w tekście opisujesz sytuację problemową, a po nich przechodzisz do hipotez (Nowosielski 2012, s. 73-74).

Ile problemów szczegółowych powinienem sformułować? Najczęściej od dwóch do pięciu, bo każdy staje się rozdziałem albo podrozdziałem części empirycznej (Błażejewski, Szal 2019, s. 37-40). Byłeń radzi formułować tyle problemów, ile potrzeba do wyczerpania zakresu tematu (Byłeń 2017, s. 83).

Co zrobić, jeśli nie mogę sformułować problemu badawczego? To często sygnał, że temat pracy wymaga doprecyzowania albo zawężenia. Wróć też do literatury: bez pewnego poziomu wiedzy nie da się odczuć niewiedzy, dlatego problem rodzi się dopiero po badaniach wstępnych (Nowosielski 2012, s. 72). Możesz skorzystać z pomocy AI (patrz sekcja wyżej) jako punktu wyjścia do rozmowy z promotorem.

Piszę pracę teoretyczną: czy muszę mieć problemy badawcze? Pytanie badawcze przyda Ci się zawsze, bo wyznacza kierunek pracy (Mikiewicz, Polus 2016, s. 36). Zbędna bywa hipoteza: gdy praca licencjacka porządkuje fakty i zjawiska, formułowanie hipotez nie jest konieczne (Byłeń 2017, s. 28). Zapytaj promotora, czego wymaga w Twoim przypadku.

Zanim przejdziesz dalej: co jeszcze musisz napisać?

Problem badawczy to dopiero początek rozdziału metodologicznego. Kolejne elementy to:

➡️ Hipotezy badawcze: przewidywane odpowiedzi na Twoje pytania.
➡️ Metody i techniki badawcze: jak zbierzesz dane.
➡️ Zmienne i wskaźniki: jak zmierzysz to, o co pytasz.

Jeśli masz dziś pół godziny, zapisz swój problem główny jednym pytaniem i sprawdź go na sześciu zasadach z tego wpisu. Pytanie, które przejdzie wszystkie sześć, możesz spokojnie pokazać promotorowi.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Błażejewski W., Szal E., Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo PWSTE, Jarosław 2019, s. 33-40.
• Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017, s. 28, 55-58, 83-84.
• Jeszka A.M., Problemy badawcze i hipotezy w naukach o zarządzaniu, „Organizacja i Kierowanie” 2013, nr 5(158), s. 31-39.
• Kaszyńska A., Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, wyd. IV, Złote Myśli, Gliwice 2010, s. 71-73.
• Korczyński S., Przygotowanie pracy dyplomowej z pedagogiki. Jak napisać dobrą pracę? Rozwiązania praktyczne. Narzędzia badawcze, Difin, Warszawa 2013, s. 23-24.
• Kozielecki J., Rozwiązywanie problemów, Warszawa 1969, s. 16 (cyt. za Kaszyńska 2010).
• Kram M., Przewodnik do pisania pracy licencjackiej dla studentów kierunku Pielęgniarstwo, Collegium Medicum im. L. Rydygiera w Bydgoszczy, UMK w Toruniu, Bydgoszcz 2016, s. 15.
• Łobocki M., Metody i techniki badań pedagogicznych, Warszawa 2010, s. 56 (cyt. za Kaszyńska 2010).
• Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 36.
• Mruk H., Istota i klasyfikacja metod naukowych, [w:] Sławińska M., Witczak H. (red.), Podstawy metodologiczne prac doktorskich w naukach ekonomicznych, PWE, Warszawa 2008, s. 95.
• Muszyński H. (red.), Wstęp do metodologii pedagogiki, Warszawa 1971, s. 171 (cyt. za Kaszyńska 2010).
• Nowak S., Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, s. 24 (cyt. za Kaszyńska 2010).
• Nowosielski S., Metodologiczne podstawy formułowania problemu badawczego w naukach o zarządzaniu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu” 2012, nr 238, s. 67-81.
• Pieter J., Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław-Warszawa 1969, s. 67 (cyt. za Kaszyńska 2010).
• Stachowiak Z., Metodyka i metodologia pisania prac kwalifikacyjnych (licencjackich, magisterskich i podyplomowych), wyd. 2, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2001.
• Turek M., Jonek-Kowalska I., Michalak A., Metodyczne i organizacyjne podstawy prac promocyjnych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2018, s. 107-108.
• Węglińska M., Jak pisać pracę magisterską? Poradnik dla studentów, wyd. IX, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010, s. 17.
• Witczak H., Systemy twierdzeń naukowych, [w:] Sławińska M., Witczak H. (red.), Podstawy metodologiczne prac doktorskich w naukach ekonomicznych, PWE, Warszawa 2008, s. 93.
• Wołpiuk W.J., Jak napisać pracę dyplomową? Prawo publiczne. Przewodnik metodyczny pisania prac dyplomowych (licencjackich i magisterskich), Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa im. Heleny Chodkowskiej, Warszawa 2007, s. 103.