Cel badań w pracy licencjackiej: definicja, rodzaje, przykłady

Całej działalności wykonywanej przez człowieka przyświeca jakiś cel. Cel badań wyznacza kierunek działania i wymaga zorganizowanego podejścia, które umożliwi jego realizację. Na gruncie literatury różni autorzy odmiennie interpretują cele badań naukowych.

Czym jest cel badań

Zacznijmy od najbardziej ogólnej definicji celu, którą można znaleźć w Słowniku języka polskiego. Przez cel można m.in. rozumieć „to, do czego się dąży”, „to, czemu coś ma służyć”, „miejsce, do którego się zmierza”. A zatem cel jest efektem końcowym naszych działań, tym, do czego zmierzamy.

Cel pracy wynika wprost z tematu, dlatego zanim go sformułujesz, warto wiedzieć, jak wybrać temat pracy licencjackiej.

A. Kaszyńska ujmuje to najprościej, po studencku: cel badań to odpowiedź na pytanie, po co je robimy, a ta odpowiedź najczęściej wynika z samego tematu pracy (Kaszyńska 2010, s. 69).

Cel poznania naukowego według A. Groblera

Zdaniem A. Groblera celem nauki jest prawda naukowa traktowana jako „czysta” wiedza i wynalazki, które powinny zmieniać jakość rozwoju cywilizacyjnego człowieka. Jednakże w nauce można zadowolić się skromniejszym od prawdy celem poznania, a mianowicie adekwatnością empiryczną (Grobler 1993, s. 8). Celem nauki jest zatem odkrycie prawdy naukowej, która pozytywnie wpływa na ludzkie życie. Jednakże w praktyce można zadowolić się zgodnością wyników z obserwacjami i danymi.

Podobnie ujmują to Ch. Frankfort-Nachmias i D. Nachmias:

Podstawowym celem nauki, w tym nauk społecznych, jest dostarczenie, dającej się zweryfikować, wiedzy. Wiedza pomaga wyjaśnić, przewidzieć i zrozumieć interesujące zjawiska empiryczne. Co więcej, kształt wiedzy może zostać wykorzystany do poprawy kondycji ludzi.

Ch. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecznych, Zysk i S-ka, Poznań 2001, s. 23.

Nauka powinna zatem nie tylko dostarczać wyjaśnień, ale być wykorzystywana do poprawy jakości życia ludzkiego. W pierwszej chwili można by założyć, że główną cechą nauki jest wyjaśnianie, prognozowanie i rozumienie treści. Jak słusznie zauważa M. Krajewski, współcześnie coraz częściej podkreśla się znaczenie efektów pragmatycznych poznania naukowego, zapominając tym samym o podstawowej wartości, jaką jest „czysta” nauka, służąca wyłącznie celom poznawczym (Krajewski 2010, s. 7). Celem poznania jest zatem wytworzenie wiedzy, stanowiącej podstawę do tworzenia wynalazków, które mają podnieść jakość ludzkiego życia (Czupryński 2017, s. 37).

Cel a przedmiot badań: czym się różnią

Cel mówi, po co badasz, a przedmiot mówi, co badasz. Przedmiot badań to wycinek rzeczywistości, którym się zajmujesz: zjawisko, proces, instytucja albo grupa ludzi. Cel to zamierzony efekt, który chcesz przez badanie tego wycinka osiągnąć. Prosty test na Twojej pracy: jeśli zdanie odpowiada na pytanie „co jest badane”, to przedmiot, a jeśli na „po co to badam i co chcę ustalić”, to cel. Najpierw ustalasz cel, a on wyznacza badaną zbiorowość, nie odwrotnie.

Definicje celu badań według kierunku

Poniżej zebrałam definicje celu badań pogrupowane według dziedzin. Rameczka w rogu każdej definicji mówi, do jakiego kierunku najlepiej pasuje. Wybierz tę z Twojej dziedziny i zacytuj ją w rozdziale metodologicznym.

Cel badań w pedagogice: Dutkiewicz, Pilch i Bauman, Zaczyński

Cel badań pedagogicznych odnosi się do zrozumienia i opisania procesów edukacyjnych oraz zjawisk zachodzących w społeczeństwie. Badania te mają na celu naukowe poznanie rzeczywistości społecznej, obejmujące zarówno aspekty teoretyczne, jak i praktyczne. W pedagogice cele badań nie ograniczają się tylko do poznania, badacze dążą także do ulepszania systemów edukacyjnych, wspierania rozwoju uczniów oraz oceny skuteczności różnych metod i narzędzi dydaktycznych.

Jeśli dopiero szukasz tematu z pedagogiki, zacznij od listy tematów prac licencjackich z pedagogiki ułożonej według specjalności.

Według W. Dutkiewicza cel badań pedagogicznych obejmuje zarówno poznanie, jak i praktyczne zastosowanie:

pedagogika

Celem badań pedagogicznych jest poznanie naukowe istniejącej realnie, empirycznie rzeczywistości społecznej, opis jakiegoś zjawiska (np. drugoroczności w szkole), instytucji (szkoły, placówki opiekuńczo-wychowawczej) bądź jednostki (uczeń zdolny). Oprócz funkcji poznawczej badania pedagogiczne spełniają również funkcje praktyczno-użyteczne.

W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2000, s. 50.

Na rysunku poniżej przedstawiono graficzną interpretację celu badań W. Dutkiewicza, którą dodatkowo uzupełniono o więcej przykładów.

W innym miejscu Dutkiewicz ujmuje to jeszcze prościej:

pedagogika

Każde badanie służy realizacji określonego celu. Celem badań jest dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań.

W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2001, s. 50.

W swojej wcześniejszej publikacji Dutkiewicz pisał, że cel badań to „poznanie naukowe istniejącej realnie empirycznie rzeczywistości społecznej, opis jakiegoś zjawiska (np. drugoroczności w szkole), instytucji (szkoły, placówki opiekuńczo-wychowawczej) bądź jednostki (uczeń zdolny)” (Dutkiewicz 1996, s. 15).

Według T. Pilcha i T. Baumana badania pedagogiczne w większym stopniu determinowane są przez cele, jakim służą. Podkreślają, że konieczne jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Mówiąc bardziej ogólnie, za cel badań uznają:

pedagogika

Poznanie umożliwiające działanie skuteczne.

T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001, s. 35.

Według W. Zaczyńskiego cel wiąże się wprost z tym, do czego zmierza badacz:

pedagogika

Cel badań to bliższe określenie tego, do czego zmierza badacz, co pragnie osiągnąć w swoim działaniu. Uzasadnienie potrzeby formułowania celu w koncepcji wydaje się zbyteczne, gdy pamiętamy o tym, że praca badacza należy do działań najbardziej na cel ukierunkowanych. Podany w koncepcji cel musi legitymować się konkretnością, jasnością i realnością.

W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995, s. 52.

Cel badań w socjologii i naukach społecznych: Sztumski

Według J. Sztumskiego punktem wyjścia jest naukowe poznanie badanej rzeczywistości:

socjologia

Podobnie jak we wszystkich naukach, które opierają się na badaniach empirycznych, tak też w naukach społecznych, a w tej mierze i w socjologii, celem podejmowanych badań jest, najogólniej biorąc, naukowe poznanie badanej rzeczywistości.

J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Śląsk, Katowice 2010, s. 22.

Nie jest to jednak jedyny cel, ważne jest również kształtowanie rzeczywistości społecznej, w związku z tym planowanie i prognozowanie jej przeobrażeń, dzięki czemu możliwe staje się właściwe pobudzanie procesów społecznych.

Cel badań w zarządzaniu i ekonomii: Brycz i Dudycz

Według B. Brycz i T. Dudycza w pracach z zakresu zarządzania cel opisuje się przez to, co autor faktycznie z materiałem zrobi:

zarządzanie i ekonomia

Cel pracy powinien zawierać procesy poznania myślowego, jakie będzie stosował autor w pracy, np. analiza, porównanie, wykazanie przydatności, uwidocznienie różnic, udowodnienie. Do częstych błędów należy przyjmowanie za cel „przedstawienie” czegoś, gdyż to działanie nie pokazuje twórczego wkładu studenta (przedstawiać można efekty cudzych dokonań).

B. Brycz, T. Dudycz, Przewodnik dla piszących prace magisterskie w zakresie zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 74.

W pracach z zarządzania zaleca się jeden cel ogólny, uszczegółowiony przez cele cząstkowe, których realizacja prowadzi do celu głównego (Brycz i Dudycz 2011, s. 74).

Cel badań w glottodydaktyce: Komorowska

Według H. Komorowskiej cel badań to:

glottodydaktyka

Rodzaj efektu, który zamierzamy uzyskać w wyniku badań, a także rodzaj czynników, z którymi efekty te będą się wiązać.

H. Komorowska, Metody badań empirycznych w glottodydaktyce, Warszawa 1982, s. 77.

Glottodydaktyka wywodzi się z dydaktyki i lingwistyki. Cele badań w tej dziedzinie mogą obejmować analizę efektywności metod nauczania, badanie motywacji uczniów do nauki języka obcego lub wpływ kontekstu kulturowego na przyswajanie języka.

Cel badań w naukach o bezpieczeństwie: Czupryński

Jak zauważa A. Czupryński, na gruncie nauk o bezpieczeństwie to właśnie „cel wyznacza drogę oraz wskazuje na zorganizowane podejście do jego osiągnięcia”. Gdy uwzględniony zostaje poznawczy punkt widzenia, okazuje się, że każda działalność człowieka ma cel. Przy czym każdy podmiot działania ma inny poziom samouświadomienia konieczności jego osiągania (Czupryński 2017, s. 35).

Uniwersalne ujęcie celu badań: Zenderowski

Według R. Zenderowskiego „cel pracy powinien współgrać z problemem badawczym”. Przy czym pod pojęciem celu:

każdy kierunek

Należy rozumieć nie tyle samo rozwiązanie problemu (co jest oczywiste), ile pożądane skutki przeprowadzonych badań i analiz.

R. Zenderowski, Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania prac dyplomowych, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 22.

Ta uwaga R. Zenderowskiego prowadzi wprost do kolejnego kroku. Kiedy masz już cel, formułujesz hipotezy, które ten cel przekładają na sprawdzalne twierdzenia. Jak to zrobić poprawnie, pokazuję w tekście o hipotezie badawczej.

Rodzaje celów badawczych

Cele badań dzieli się najczęściej na poznawcze i praktyczne, a bardziej szczegółowe podziały wyróżniają trzy albo cztery typy. Warto znać oba, bo różne uczelnie i różni promotorzy trzymają się różnych klasyfikacji, a od typu celu zależy, jak zaplanujesz problem badawczy i cały rozdział metodologiczny.

H. Wojnarowski wyróżnia trzy typy celu badawczego: poznawczy (edukacyjny), diagnostyczny, który ustala stan aktualny wraz z kierunkami rozwoju, oraz praktyczny (normatywny), który znajduje prawidłowości i proponuje sposób działania (Wojnarowski 2004, s. 8).

Rodzaj celu	Co daje	Przykład sformułowania
Poznawczy	nową wiedzę o zjawisku	poznanie przyczyn niepowodzeń szkolnych uczniów klas ósmych
Diagnostyczny	obraz stanu aktualnego i kierunki rozwoju	ustalenie poziomu kompetencji cyfrowych nauczycieli w danej szkole
Praktyczny (normatywny)	prawidłowości i wskazówki do działania	wypracowanie zaleceń zapobiegających niepowodzeniom szkolnym

Szerszy podział daje W. Błażejewski i E. Szal. U nich cel główny rozpada się na cztery rodzaje: poznawcze (wiedza teoretyczna), metodologiczne (umiejętności badawcze), utylitarne (efekty praktyczne) i motywacyjne (zwrócenie uwagi na problem) (Błażejewski i Szal 2019, s. 31).

Jak sformułować cel badań

Zanim opiszesz zakres badań, ustal, po co je robisz. Kolejność podpowiada S. Nowak:

Przy formułowaniu problematyki badań najpierw należy sobie uzmysłowić, o jakim zakresie zjawisk chcielibyśmy coś orzekać, a dopiero później: jaki, w związku z tak sformułowanym celem badania, zakres rzeczywistości chcemy i jesteśmy w stanie objąć naszymi badaniami. Cel badań powinien określać badaną zbiorowość, a nie odwrotnie.

S. Nowak, Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 45.

Zdaniem Z. Skornego sformułowanie celu badań wymaga:

Uświadomienia sobie, po co podejmujemy badania oraz do czego mogą być przydatne uzyskane w nich wyniki.

Z. Skorny, Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, s. 19.

Jest jeszcze jedna pułapka, w którą łatwo wpaść. H. Wojnarowski przestrzega, żeby nie stawiać celu jako „doskonalenie” czegoś. Takie sformułowanie z góry zakłada, że badany proces był zły, a doskonali się rzeczy dobre, nie złe (Wojnarowski 2004, s. 8).

Cel badań: przykłady i zwroty

Zaprezentuję Ci teraz listę zwrotów, które są bardzo przydatne podczas formułowania celu badań. Precyzyjnie określają, jakie działania badacz planuje podjąć w ramach swojego badania. Każdy z nich odpowiada konkretnemu typowi badania lub zadaniu, jakie stawia się przed badaczem. Oto jak mogą być użyte:

Tabela 1. Zwroty przydatne przy formułowaniu problemów badawczych z przykładami z pedagogiki

Zwrot	Zastosowanie w badaniach	Przykład celu badawczego
Identyfikacja	Zastosowane do znalezienia lub wykrycia określonych zjawisk, problemów.	Identyfikacja czynników wpływających na motywację uczniów do nauki.
Klasyfikacja	Podział zjawisk, obiektów lub problemów na kategorie.	Klasyfikacja metod nauczania języków obcych w szkołach podstawowych.
Ustalenie	Określenie faktów, związków lub przyczyn pewnych zjawisk.	Ustalenie zależności między metodami nauczania a wynikami uczniów.
Ocena	Określenie wartości lub skuteczności badanego zjawiska.	Ocena efektywności programów wychowawczych w szkołach.
Analiza	Szczegółowe badanie elementów, danych lub procesów.	Analiza wpływu motywacji wewnętrznej na wyniki w nauce.

Źródło: opracowanie własne

Dobry przykład celu w formie dokonanej daje geografia. W jednej z prac cel brzmi: „Celem pracy jest analiza krajobrazu miejskiego osiedla J. Kochanowskiego w Toruniu pod kątem przemian fizjonomicznych zachodzących w jego przestrzeni w latach 1980-2000″ (S. Kaczmarek i in. 2012, s. 31). Widać w nim to, co ważne na każdym kierunku: konkretny czasownik, zawężony teren i ramy czasowe.

Wyznaczenie celu badań to ułożenie jednego puzzla z całej układanki. Brakuje jeszcze problemów badawczych, hipotez, metod, technik i narzędzi. Jak to poskładać w spójny rozdział, pokazuję w przewodniku o tym, czym jest metodologia w pracy magisterskiej i licencjackiej.

Cel badań: najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest cel badań?

Cel badań to naukowe poznanie rzeczywistości, opis zjawisk, instytucji lub jednostek, takich jak drugoroczność w szkole, instytucje edukacyjne czy uczniowie zdolni. Celem jest również znalezienie praktycznych zastosowań wyników badań.

Czy definicja celu badań jest taka sama na każdym kierunku?

Rdzeń jest wspólny: cel to zamierzony efekt poznawczy, który chcesz osiągnąć. Różni się akcent i przykłady. W pedagogice mocny jest cel praktyczny, w zarządzaniu cel formułuje się czasownikiem poznania (analiza, porównanie, udowodnienie), w socjologii akcent pada na poznanie i kształtowanie rzeczywistości społecznej. Dlatego wybieraj definicję z własnej dziedziny.

Jakie są przykłady celów badawczych?

Przykłady celów badawczych mogą obejmować identyfikację czynników wpływających na motywację uczniów, analizę skuteczności metod nauczania, ocenę programów wychowawczych czy klasyfikację technik nauczania.

Jak sformułować cel pracy licencjackiej?

Cel pracy licencjackiej powinien być precyzyjny i jasno określać, co zamierzasz osiągnąć w ramach swoich badań. Ważne jest, aby cel był adekwatny do problemu badawczego i uwzględniał specyfikę badanej dziedziny.

Jaka jest różnica między celem poznawczym a praktycznym badań?

Cel poznawczy badań koncentruje się na zrozumieniu i wyjaśnieniu zjawisk, natomiast cel praktyczny odnosi się do zastosowania wyników badań w rzeczywistości, aby wpłynąć na poprawę jakości życia lub rozwiązanie problemów.

Jakie są rodzaje celów badawczych?

Najczęściej dzieli się je na poznawcze i praktyczne. Podział szczegółowy wyróżnia trzy typy (poznawczy, diagnostyczny, praktyczny) albo cztery (poznawcze, metodologiczne, utylitarne, motywacyjne).

Czy cel badań zawsze musi być innowacyjny?

Nie zawsze. W wielu przypadkach wystarczy, że badania przyczynią się do pogłębienia już istniejącej wiedzy lub wyjaśnią pewne zagadnienia w nowym kontekście. Ważne jest, aby cel był klarowny i związany z problematyką badawczą.

Czym różni się cel badań od przedmiotu badań?

Cel mówi, po co badasz, a przedmiot mówi, co badasz. Przedmiot to wycinek rzeczywistości, cel to zamierzony efekt jego zbadania. Najpierw ustalasz cel, a on wyznacza badaną zbiorowość.

Co zapamiętać

Cel badań wyznacza kierunek całej pracy: mówi, co chcesz osiągnąć, i porządkuje dobór metod. Jedna rzecz do zrobienia dziś: wybierz jedną definicję celu pasującą do Twojego kierunku, zacytuj ją z przypisem, a potem w jednym zdaniu zapisz swój cel w formie dokonanej. Zanim jednak wyznaczysz cel badawczy, wróć o krok i doprecyzuj przedmiot badań.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Błażejewski W., Szal E., Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu, Jarosław 2019.
• Brycz B., Dudycz T., Przewodnik dla piszących prace magisterskie w zakresie zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011.
• Czupryński A., Cel poznawczy i utylitarny w naukach o bezpieczeństwie, [w:] A. Czupryński, B. Wiśniewski, J. Zboina (red.), Nauki o bezpieczeństwie. Wybrane problemy, Wydawnictwo CNBOP-PIB, Józefów 2017.
• Dutkiewicz W., Praca magisterska. Przewodnik metodyczny, Strzelec, Kielce 1996.
• Dutkiewicz W., Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2000.
• Dutkiewicz W., Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2001.
• Frankfort-Nachmias Ch., Nachmias D., Metody badawcze w naukach społecznych, Zysk i S-ka, Poznań 2001.
• Grobler A., Prawda i racjonalność naukowa, Inter Esse, Kraków 1993.
• Kaczmarek S. i in., Jak polubić pracę dyplomową?, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012.
• Kaszyńska A., Jak napisać, przepisać i obronić pracę dyplomową, Złote Myśli, Gliwice 2010.
• Komorowska H., Metody badań empirycznych w glottodydaktyce, Warszawa 1982.
• Krajewski M., O metodologii nauk i zasadach pisarstwa naukowego. Uwagi podstawowe, Gliwice 2010.
• Nowak S., Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
• Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001.
• Skorny Z., Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.
• Sztumski J., Wstęp do metod i technik badań społecznych, Śląsk, Katowice 2010.
• Wojnarowski H., Jak rozwiązać problem badawczy, AON, Warszawa 2004.
• Zaczyński W., Praca badawcza nauczyciela, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.
• Zenderowski R., Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania prac dyplomowych, CeDeWu, Warszawa 2008.
• Słownik języka polskiego, sjp.pwn.pl (dostęp 15.04.2020).