Promotor odsyła ankietę do poprawy najczęściej z jednego powodu. Student układa czterdzieści pytań, które przyszły mu do głowy, a potem nie wie, co z tak zebranymi danymi zrobić. Dobra ankieta nie zaczyna się od pytań. Zaczyna się od problemów badawczych, bo to one decydują, o co w ogóle warto pytać.

Ten tekst zbiera dobre praktyki budowy kwestionariusza ankiety: czym różni się ankieta od kwestionariusza, z czego składa się arkusz, jak formułować pytania dla respondenta i jak zbudować kafeterię. Na końcu dostajesz gotowe wzory instrukcji i metryczki do przeniesienia do swojej pracy.

Ankieta czy kwestionariusz, co jest czym

Ankieta to technika badawcza, a kwestionariusz ankiety to narzędzie, którym tę technikę wykonujesz. To rozróżnienie wraca na seminariach najczęściej, bo studenci używają obu słów zamiennie. Tymczasem należą do dwóch różnych poziomów warsztatu. Metodą jest sondaż diagnostyczny, techniką ankieta, a narzędziem kwestionariusz. Cały ten podział rozpisałam w tekście o metodach, technikach i narzędziach badawczych.

Ankieta należy do technik badawczych, a te Ryszard Wroczyński ujmuje najogólniej.

Kwestionariusz jest narzędziem, więc odpowiada mu inna definicja. Tadeusz Pilch nazywa narzędzie badawcze przedmiotem, który służy do realizacji wybranej techniki.

W skrócie: ankietę się przeprowadza, a kwestionariusz się wypełnia. W psychologii to samo narzędzie bywa nazywane inwentarzem albo skalą.

Najpierw metodologia, potem pytania

Kwestionariusz budujesz dopiero po napisaniu rozdziału metodologicznego, nie przed nim. Pytania nie mogą być przypadkowe. Każde ma wynikać z celu badania i problemów badawczych, sprawdzać hipotezy i odzwierciedlać przyjęte zmienne oraz wskaźniki. To zasada, którą Kaszyńska powtarza wprost: kwestionariusz ankiety robimy na końcu, gdy wiadomo już, czego szukamy i o co zapytać respondentów (Kaszyńska 2010, s. 96).

Błażejewski dodaje do tego konkret. Każde pytanie ankietowe ma być uściśleniem jakiegoś problemu szczegółowego, a jeden problem rozwijasz przez trzy do pięciu pytań (Błażejewski i Szal 2019, s. 88). Pytanie, którego nie da się przypisać do żadnego problemu, po prostu wykreślasz. Jak sformułować same problemy, opisałam w tekście o problemie badawczym.

Z czego składa się kwestionariusz ankiety: podstawowe elementy

Każdy kwestionariusz ankiety ma trzy podstawowe elementy: instrukcję, pytania zasadnicze i metryczkę. Byłeń rozkłada arkusz właśnie na te części: część nagłówkowa mówi, kto i po co bada oraz zapewnia o anonimowości, część zasadnicza zawiera pytania merytoryczne, a metryczka zbiera dane o respondencie, czyli płeć, wiek, wykształcenie i inne cechy demograficzne (Byłeń 2017, s. 167).

Kolejność nie jest przypadkowa. Instrukcja otwiera arkusz, bo od niej zależy, czy respondent w ogóle zacznie wypełniać. Metryczkę zostawiasz na koniec, żeby nie zniechęcać pytaniami o wiek i wykształcenie już na wejściu.

Sześć zasad dobrego pytania ankietowego

Dobre pytanie jest proste, jednoznaczne i dotyczy jednej rzeczy naraz. Korczyński zbiera zasady konstruowania pytań w sześć punktów, które możesz potraktować jak listę kontrolną (Korczyński 2013, s. 36-37):

1. Pytania dotyczą ściśle określonych zagadnień i są powiązane z problemami badawczymi.
2. Unikaj pytań odnoszących się do kilku kwestii naraz, na przykład „Czy dziecko dobrze się uczy i zachowuje?”.
3. Pytania nie dotyczą cech osobowości, na przykład „Czy jesteś introwertykiem?”.
4. Słownictwo zrozumiałe dla respondenta, dostosowane do wieku i wykształcenia.
5. Pytania proste, jasne i jednoznaczne, bez sformułowań wieloznacznych.
6. Unikaj pytań sugerujących odpowiedź.

Do tego jedna reguła językowa: żadnego podwójnego zaprzeczenia. Pytanie „Czy nie uważasz, że nie powinno się…?” jest pułapką, w której respondent gubi sens.

Rodzaje pytań i kafeterii

Pytania dzielą się na otwarte, zamknięte, półotwarte i koniunktywne, a zestaw gotowych odpowiedzi to kafeteria. Pytanie otwarte zostawia respondentowi wolną wypowiedź, zamknięte daje gotowe warianty do wyboru (Zaczyński 1995, s. 167, cyt. za: Kaszyńska 2010, s. 90). Pytań otwartych ma być mało, bo są trudne w analizie i respondenci odpowiadają na nie niechętnie, ale mają wartość jakościową.

Podział pytań łączy się z podziałem badań na ilościowe i jakościowe. Pytania zamknięte i skale zbierają dane ilościowe, czyli takie, które łatwo policzyć i przedstawić w procentach. Pytania otwarte dają materiał jakościowy, bogatszy, ale trudniejszy w analizie. W ankiecie do pracy dyplomowej przeważają zwykle pytania zamknięte, bo respondentów jest wielu, a wyniki mają trafić do tabel.

Kafeteria to zestaw możliwych odpowiedzi, które podsuwasz respondentowi. Tadeusz Pilch rozróżnia jej trzy rodzaje.

Popławska dokłada czwarty typ, kafeterię dysjunktywną, w której respondent wybiera dokładnie jedną z wzajemnie wykluczających się odpowiedzi (Popławska 2008, s. 57). Różnica z koniunktywną jest prosta: koniunktywna pozwala zaznaczyć kilka pozycji, dysjunktywna tylko jedną. Osobnym, bardzo częstym rozwiązaniem jest skala Likerta, czyli pięciostopniowa kafeteria od „zdecydowanie tak” do „zdecydowanie nie”.

Przykładowe pytania do kwestionariusza ankiety

Najlepiej widać to na konkretnych pytaniach, po jednym z każdego typu. Poniższe przykłady pochodzą z podręczników metodologicznych, więc możesz je potraktować jako wzór i podmienić treść pod swój temat.

Pytanie otwarte. Respondent odpowiada własnymi słowami, a Ty dostajesz materiał jakościowy.

Na jakie trudności napotyka Pani, studiując systemem niestacjonarnym? (Korczyński 2013, s. 37)

Pytanie zamknięte z kafeterią zamkniętą. Respondent wybiera jeden z gotowych wariantów, a odpowiedzi łatwo policzyć.

Ile książek przeciętnie czytasz w ciągu roku? 0 / 1-5 / 6-11 / przynajmniej jedną w miesiącu / dwie w miesiącu / więcej niż dwie w miesiącu. (na podstawie: Kaszyńska 2010, s. 97)

Pytanie z kafeterią półotwartą. Do gotowych odpowiedzi dokładasz pozycję „inne”, żeby nie zgubić wariantu, którego nie przewidziałaś.

Co zadecydowało o wyborze pracy, którą Pani wykonuje? a) dobre zarobki b) tradycje rodzinne c) zainteresowania i zamiłowanie d) poszanowanie zawodu e) posiadane kwalifikacje f) konieczność życiowa g) skierowanie przez urząd pracy h) znajomości i) inne, jakie… (Korczyński 2013, s. 37-38)

Pytanie z kafeterią koniunktywną. Respondent może zaznaczyć kilka odpowiedzi naraz.

Które przedmioty uważasz za najbardziej przydatne w Twojej karierze zawodowej? (można wskazać kilka) (Korczyński 2013, s. 38)

Pytanie na skali Likerta. Respondent ocenia stwierdzenie na pięciostopniowej skali, co daje wynik gotowy do zestawień liczbowych.

Jak oceniasz przygotowanie pracowników rozpoczynających pracę w zakresie komunikacji? bardzo wysokie / wysokie / wystarczające / niskie / brak (na podstawie: Błażejewski i Szal 2019, s. 93-98)

Pytania kontrolne i filtrujące

Dwa typy pytań pilnują jakości danych, choć nie pytają wprost o temat badania. Pytania kontrolne, nazywane odkłamywaczami, sprawdzają szczerość respondenta. Wpisujesz do arkusza dwa pytania o to samo, ujęte inaczej i rozdzielone innymi, a potem porównujesz odpowiedzi. Sprzeczność to sygnał, że pozostałym odpowiedziom tej osoby warto się przyjrzeć ostrożniej (Korczyński 2013, s. 38).

Pytanie filtrujące działa inaczej. Odsiewa osoby, które nie mają wiedzy o badanym zagadnieniu, żeby nie zgadywały. Klasyczny schemat to pytanie „Czy czyta Pani prasę codzienną?”, a dopiero po odpowiedzi twierdzącej pytania szczegółowe o tytuły (Korczyński 2013, s. 38).

Ile pytań i jak długa ankieta

Krótka, dobrze dobrana ankieta bije długą i rozwlekłą. Na długie kwestionariusze respondenci odpowiadają niechętnie, z błędami i opuszczają pytania, co obniża rzetelność. Błażejewski zbiera osiem uwag dla konstruktora kwestionariusza (Błażejewski i Szal 2019, s. 88):

• nie formułuj dużej liczby pytań,
• pamiętaj, że długie ankiety męczą i szkodzą rzetelności,
• w metryczce pytaj tylko o cechy, które prawdopodobnie różnicują odpowiedzi, czyli zwykle płeć, wiek, miejsce zamieszkania i wykształcenie,
• pytania muszą logicznie wynikać z problemów szczegółowych,
• nie zamieszczaj pytań niezwiązanych z żadnym problemem,
• każdy problem szczegółowy rozwiń przez trzy do pięciu pytań,
• ogranicz do minimum pytania otwarte,
• w pytaniach zamkniętych daj respondentowi możliwość dopisania własnej odpowiedzi.

Projektowanie kwestionariusza ankiety to też kolejność i logika pytań. Układaj je od ogólnych do szczegółowych i grupuj tematycznie, żeby respondent nie skakał między wątkami. Testowanie kwestionariusza ankiety przed badaniem właściwym jest osobnym, ważnym krokiem. Zanim wyślesz ankietę do wszystkich, przeprowadź badanie pilotażowe na kilku osobach. Pilotaż wyłapuje pytania niejasne i sugerujące, zanim trafią do stu respondentów, a przy pytaniach otwartych pozwala zamienić zebrane odpowiedzi na gotową kafeterię w wersji właściwej.

Instrukcja i metryczka: gotowe wzory do skopiowania

Instrukcja i metryczka to elementy, które możesz przygotować raz i dopasować do swojego tematu. Instrukcja mówi, kto prowadzi badanie, w jakim celu, zapewnia o anonimowości i tłumaczy, jak zaznaczać odpowiedzi. Oto wzór do przeniesienia i podmiany danych:

Jestem studentką [kierunek] [nazwa uczelni]. Przygotowuję pracę dyplomową na temat [temat pracy]. Wartość tej pracy zależy od Waszych szczerych i wyczerpujących odpowiedzi. Informacje zebrane w ankiecie nie będą nikomu udostępniane i posłużą wyłącznie do zestawień liczbowych. Kwestionariusz jest anonimowy. Proszę o dokładne i szczere wypełnienie, a wybrane odpowiedzi zaznaczyć znakiem X. Dziękuję za współpracę. (wzór na podstawie: Korczyński 2013, s. 38-39)

Metryczka zbiera dane społeczno-demograficzne, które w większości prac są zmiennymi niezależnymi. Pytaj tylko o to, co wykorzystasz w analizie. Poniżej wzór dla osób dorosłych i pracujących:

1. Płeć: kobieta / mężczyzna.
2. Wiek: do 25 / 26-30 / 31-35 / 36-40 / 41-45 / powyżej 45.
3. Wykształcenie: podstawowe / zawodowe / średnie / wyższe.
4. Staż pracy ogółem: ……
5. Staż w obecnym zakładzie: do 3 lat / 4-5 / 6-10 / 11-15 / 16-20 / powyżej 20.
6. Stanowisko: kierownicze / pracownicze. (wzór na podstawie: Korczyński 2013, s. 40-41)

Jeśli w pracy opisujesz gotowe narzędzie innego autora, na przykład sprawdzoną skalę albo test, zawsze podaj jego źródło i krótko je scharakteryzuj (Korczyński 2013, s. 35).

Kwestionariusz ankiety a kwestionariusz wywiadu

Ta sama nazwa, dwa różne narzędzia, bo obsługują dwie różne techniki. Kwestionariusz ankiety respondent wypełnia sam, zwykle bez obecności badacza. Kwestionariusz wywiadu prowadzi badacz w bezpośredniej rozmowie i sam zapisuje odpowiedzi. Stąd różnica w konstrukcji: w wywiadzie możesz dopytać i odczytać reakcję rozmówcy, w ankiecie pytanie musi bronić się samo, bo nikt go nie wyjaśni. Wybór między nimi wynika z tego, czy badasz dużą grupę naraz, czy zależy Ci na pogłębionej wypowiedzi kilku osób.

Ankieta papierowa czy internetowa

Sposób rozprowadzenia ankiety zmienia jej zasięg i zwrotność, ale nie zmienia zasad budowy pytań. Popławska wymienia cztery rodzaje ankiet według dystrybucji: pocztową, prasową, internetową i audytoryjną, czyli wypełnianą na miejscu w obecności badacza (Popławska 2008, s. 57). W pracach dyplomowych najczęściej wygrywa formularz internetowy, bo zbiera odpowiedzi do arkusza i liczy je automatycznie. Niezależnie od formy w nagłówku zawsze deklarujesz cel i anonimowość, bo to podnosi zwrotność.

Najczęstsze błędy w kwestionariuszu ankiety

Te same błędy wracają niezależnie od kierunku i uczelni. Pytania oderwane od problemów badawczych, które trzeba wykreślić. Pytania złożone, łączące dwie kwestie w jednym zdaniu. Zbyt wiele pytań otwartych, których potem nie da się policzyć. Metryczka pytająca o rzeczy, których i tak nie użyjesz w analizie. Brak instrukcji albo brak zapewnienia o anonimowości. I najczęstszy z całej listy: kwestionariusz pisany przed metodologią, w oderwaniu od problemów i hipotez.

FAQ

Czym różni się kwestionariusz od ankiety?

Ankieta to technika zbierania danych, a kwestionariusz to narzędzie, którym ją wykonujesz, czyli arkusz z pytaniami. Ankietę się przeprowadza, kwestionariusz się wypełnia.

Co to jest kwestionariusz ankiety?

To arkusz z celowo dobranymi pytaniami, powiązanymi z problemami badawczymi. Składa się z instrukcji, pytań zasadniczych i metryczki.

Ile pytań powinna mieć ankieta w pracy licencjackiej?

Nie ma sztywnej liczby. Zasada jest taka, że każdy problem szczegółowy rozwijasz przez trzy do pięciu pytań, a pytań niezwiązanych z żadnym problemem nie zamieszczasz. Krótsza, dobrze dobrana ankieta daje lepsze dane niż długa i rozwlekła.

Co wpisać w metryczce?

Tylko te cechy, które prawdopodobnie różnicują odpowiedzi i które wykorzystasz w analizie, zwykle płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania albo staż pracy. Metryczka trafia na koniec kwestionariusza.

Czy trzeba testować ankietę przed badaniem?

Tak. Badanie pilotażowe na kilku osobach wyłapuje pytania niejasne i sugerujące, zanim trafią do wszystkich respondentów. To standardowy etap, którego pomięcie widać potem w wynikach.

Czym różni się kwestionariusz ankiety od kwestionariusza wywiadu?

Kwestionariusz ankiety respondent wypełnia sam, kwestionariusz wywiadu prowadzi badacz w bezpośredniej rozmowie. W wywiadzie można dopytać, w ankiecie pytanie musi być zrozumiałe bez żadnego wyjaśnienia.

Co zrobić dziś

Weź swoje problemy szczegółowe i pod każdym wypisz trzy do pięciu pytań, które na niego odpowiadają. To jest szkielet Twojego kwestionariusza. Potem dopisz instrukcję i metryczkę z wzorów powyżej, a na końcu daj całość do przeczytania dwóm osobom. Masz gotowy pierwszy kwestionariusz do konsultacji z promotorem. Jak wpiąć go w cały rozdział, opisałam w tekście o tym, czym jest metodologia w pracy magisterskiej i licencjackiej.

Źródła wykorzystane w tym wpisie

• Błażejewski W., Szal E., Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo PWSTE, Jarosław 2019.
• Byłeń S., Metodyka pisania pracy dyplomowej na kierunku logistyka, Wydawnictwo Społecznej Akademii Nauk, Łódź-Warszawa 2017.
• Jakubowska U., Czynności badawcze w psychologii i pedagogice, Bydgoszcz 1993.
• Kaszyńska A., Jak napisać, przepisać i z sukcesem obronić pracę dyplomową lub magisterską?, Złote Myśli, Gliwice 2010.
• Korczyński S., Przygotowanie pracy dyplomowej z pedagogiki, Difin, Warszawa 2013.
• Pilch T., Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 1995.
• Popławska A., Jak napisać pracę dyplomową z pedagogiki?, Wydawnictwo PRYMAT, Białystok 2008.
• Wroczyński R., Pedagogika społeczna, Warszawa 1985.
• Zaczyński W., Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1995.

Definicje ankiety, kwestionariusza, kafeterii oraz pytań przytoczono za pracą wtórną: Kaszyńską (2010), z zachowaniem nazwiska autora pierwotnego i strony. Zasady konstruowania pytań i wzory instrukcji oraz metryczki podano za Korczyńskim (2013), uwagi dla konstruktora za Błażejewskim i Szalem (2019).