Czy można zmienić temat pracy? Do kiedy, jak i kiedy tego nie robić
W skrócie: Czy można zmienić temat pracy licencjackiej? Można, a cała różnica leży w tym, czy temat został już zatwierdzony. Póki jest tylko ustalony z promotorem, zmieniasz go w rozmowie z nim i nikomu tego nie zgłaszasz. Po zatwierdzeniu potrzebujesz trzech rzeczy: zgody promotora, pisemnego podania do dziekana i zgody osób odpowiedzialnych za jakość kształcenia. Niżej sprawdzisz, po której stronie tej granicy jesteś, i zobaczysz, ile ta sama decyzja kosztuje na trzech etapach: przy wyborze tematu, przy pierwszym rozdziale i przy kolejnych.
Do pewnego momentu możesz zmieniać temat pracy, ile chcesz, i nikt się o tym nie dowie. Ten moment to przekazanie tematu do oceny, zwykle przez dziekanat. Większość studentek nie wie, że taka granica w ogóle istnieje, i dowiaduje się o niej dopiero wtedy, gdy chce coś zmienić.
Na konsultacjach słyszę to pytanie najczęściej w listopadzie i w styczniu, zawsze w jednej z dwóch wersji. Jedna brzmi „czy jeszcze mogę”. Druga jest trudniejsza: „czy warto, bo mam już napisany rozdział, tylko nie ten, który chciałam napisać”. Na pierwszą odpowiada regulamin, na drugą kalendarz i kalkulator, więc te dwie sprawy trzeba rozdzielić.
Czy można zmienić temat pracy dyplomowej: wszystko zależy od jednego momentu
Temat uzgodniony z promotorem jest tematem roboczym i do momentu przekazania go do oceny możesz go dowolnie zmieniać. Od tego momentu obowiązuje Cię procedura Twojej uczelni.
Najprecyzyjniej rozkłada to Mariola Pytlak, która poświęciła temu osobne pytanie w swoim poradniku. Temat uzgodniony z promotorem trafia do odpowiedniej komórki, najczęściej do dziekanatu, a stamtąd do oceny przez osobę albo grupę osób odpowiedzialnych za jakość kształcenia (Pytlak 2024, s. 129).
Temat możesz dowolnie zmieniać i modyfikować tylko do momentu przekazania tematu do oceny. Od tego momentu jesteś zobowiązany stosować się do obowiązujących procedur.
M. Pytlak, Jak (na)pisać pracę dyplomową, Wydawnictwo Naukowe Akademii Nauk Stosowanych im. Haliny Konopackiej, Pruszków 2024, s. 129.
Dlatego pierwsze pytanie nie brzmi „jak zmienić temat”, ale „gdzie jest teraz mój temat”. Jeśli dopiero zaczynasz i temat nie jest jeszcze ustalony, przydatniejszy będzie tekst o tym, jak wybrać temat pracy licencjackiej. Jeśli dopiero go ustalasz i zbieracie z promotorem materiały, jesteś w fazie roboczej. Autorka podkreśla, że uściślenie albo zmodyfikowanie tematu na etapie zbierania materiałów jest normalnym procesem, nie wypadkiem przy pracy (Pytlak 2024, s. 129).
Jeśli temat został już zatwierdzony, wchodzi ścieżka formalna. I tu warto znać jedno zdanie, które oszczędza złudzeń: po pozytywnej decyzji rady wydziału temat i osoba promotora są w praktyce niezmienialne, o ile nie wystąpią nadzwyczajne okoliczności (Zenderowski 2008, komentarz przy Schemacie 18).
Do kiedy można zmienić temat pracy
Nie ma tu jednej daty w skali kraju, bo ustawa tego nie reguluje. Organizację studiów oraz związane z nimi prawa i obowiązki studenta określa regulamin studiów danej uczelni (art. 75 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce). Obowiązują Cię więc wewnętrzne terminy Twojej jednostki, a poza nimi rachunek dziekana, czyli ile czasu zostało do oddania pracy.
Autorzy podręcznika Politechniki Śląskiej mówią o tym wprost. Wstępnie sformułowany temat może podlegać późniejszym modyfikacjom, ale w większości jednostek obowiązują wewnętrzne rygory dotyczące terminu zgłoszenia tematu i jego ewentualnych zmian, a tych terminów należy bezwzględnie przestrzegać. Dodają jedną radę, którą warto potraktować poważnie: liczbę zmian tematu trzeba rozsądnie ograniczać, bo na późniejszych etapach każda z nich pociąga za sobą zmianę treści pracy (Turek, Jonek-Kowalska i Michalak 2018).
Formalnie nawet całkowita zmiana bywa możliwa w każdym momencie, jeśli okoliczności ją usprawiedliwiają. Andrzej Pułło zaznacza jednak, że zawsze trzeba przy tym policzyć razem z promotorem dwie rzeczy: nakład pracy wykonanej dotychczas i realną możliwość napisania nowego tekstu w wyznaczonym terminie (Pułło 2006, strona przybliżona).
Jak zmienić temat pracy dyplomowej: procedura krok po kroku i kto decyduje
Potrzebujesz trzech rzeczy w tej kolejności: zgody promotora, pisemnego podania do dziekana z jego pozytywną opinią i zgody komórki odpowiadającej za jakość kształcenia.
Pierwszy krok jest rozmową, nie formalnością. Promotor ma w tej sprawie decydujące słowo i ocenia jedno: czy nowy temat da się zrealizować w pozostałym czasie. Umów się na spotkanie i przyjdź z argumentami, na przykład z brakiem dostępnej literatury albo z problemem z dotarciem do danych (Pytlak 2024, s. 129-130).
Drugi krok to podanie. Musi być złożone na piśmie, umotywowane i pozytywnie zaopiniowane przez promotora. Dziekan patrzy przy tym na czas, który został do oddania pracy (Pytlak 2024, s. 130).
Trzeci krok bywa zaskoczeniem, bo mało kto o nim mówi. Zgodę musi wyrazić także osoba albo komórka odpowiedzialna za jakość kształcenia, a jej kryterium jest inne niż Twoje. Nie ocenia, czy nowy temat jest ciekawszy, ale czy jest równie ważny dla nauki (Pytlak 2024, s. 130).
Kto dokładnie decyduje, zależy od uczelni, i tu różnice są duże. Trzy realne warianty z dokumentów uczelnianych:
| Wariant | Kto zatwierdza temat | Kto decyduje o zmianie |
|---|---|---|
| Politechnika Krakowska, zapis regulaminowy | opiekun kierunku albo kierownik jednostki wydziałowej | dziekan wydziału w porozumieniu z opiekunem kierunku; student ma prawo do zmiany tematu i promotora |
| PWSTE w Jarosławiu | Rada Instytutu, w przedostatnim semestrze studiów | Dyrektor Instytutu, na wniosek studenta zaopiniowany przez promotora albo z własnej inicjatywy |
| Ujęcie ogólne w poradnikach | nauczyciel akademicki prowadzący seminarium | w wielu uczelniach dziekan albo rada wydziału |
Źródła: M. Stąporek, Warsztat pisania pracy dyplomowej, 2017 (cytowany zapis regulaminowy); W. Błażejewski, E. Szal, Metodyka przygotowania pracy dyplomowej, PWSTE, Jarosław 2019; T. Kaczmarek, Poradnik dla studentów piszących pracę licencjacką lub magisterską, Warszawa 2005, s. 10.
Zapis z pierwszego wiersza wart jest zapamiętania w dosłownym brzmieniu, bo daje Ci konkretne uprawnienie:
Student ma prawo do zmiany zarówno promotora jak i tematu pracy dyplomowej. Decyzję w tej sprawie podejmuje dziekan wydziału w porozumieniu z opiekunem kierunku (specjalności) lub kierownikiem wydziałowej jednostki organizacyjnej.
Zapis regulaminowy cytowany w: M. Stąporek, Warsztat pisania pracy dyplomowej, Biblioteka Politechniki Krakowskiej, 2017.
Ten sam dokument przewiduje jeszcze drugą drogę, o której studentki zwykle nie wiedzą: temat może zmienić opiekun kierunku na wniosek promotora uzgodniony ze studentem, jeśli zmiana wpłynie korzystnie na osiągnięcie efektów kształcenia i nie przedłuży terminu ukończenia studiów. Czasem łatwiej więc, żeby wniosek wyszedł od promotora.
Mój Tip: Zanim pójdziesz do promotora, wpisz w wyszukiwarkę nazwę swojej uczelni razem z frazą „regulamin dyplomowania” i znajdź punkt o zmianie tematu. Chodzi o dwie rzeczy: czy decyduje dziekan, dyrektor instytutu, czy rada wydziału, i czy podanie ma iść do dziekana, czy do prodziekana do spraw studenckich. W regulaminach spotyka się oba zapisy. Od tego zależy, ile tygodni trwa procedura, a przy pracy oddawanej w czerwcu to jest różnica między „zdążę” i „nie zdążę”.
Jak wygląda podanie o zmianę tematu pracy licencjackiej lub magisterskiej
Wzoru podania o zmianę tematu nie znajdziesz w poradnikach metodyki, bo to dokument uczelniany. Znajdziesz natomiast wzór podania o zatwierdzenie tematu, a podanie o zmianę zbudowane jest z tych samych elementów plus dwa dodatkowe.
Poniżej odwzorowanie formularza, który wypełniają dyplomanci na jednym z wydziałów Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Pokazuję go, bo widać na nim, jak taki dokument jest zbudowany i czego oczekuje uczelnia.
| Element podania | Co wpisujesz |
|---|---|
| Dane w lewym górnym rogu | imię i nazwisko, numer indeksu, PESEL, rok studiów, tryb stacjonarny albo niestacjonarny |
| Miejscowość i data | po prawej stronie, nad adresatem |
| Adresat | rada wydziału i komisja do spraw zatwierdzania tematów prac dyplomowych, z adresem |
| Treść prośby | „Zwracam się z uprzejmą prośbą o zatwierdzenie tematu pracy dyplomowej pt. …” |
| Seminarium | nazwa seminarium, na którym praca ma powstać |
| Promotor | imię i nazwisko osoby kierującej pracą |
| Podpisy | podpis studenta i podpis promotora |
Odwzorowanie układu formularza. Źródło: ks. Z. Struzik, Metodyka pisemnych prac naukowych, Instytut Papieża Jana Pawła II i Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2020, s. 180-181.
Podanie o zmianę tematu różni się od tego formularza w trzech punktach, a wszystkie trzy wynikają z procedury opisanej wyżej. Adresatem jest dziekan, nie komisja zatwierdzająca. Dochodzi uzasadnienie, czyli powód zmiany, bo podanie musi być umotywowane, i pisze się je podobnie jak uzasadnienie wyboru tematu w konspekcie, tylko krócej. I dochodzi pozytywna opinia promotora, którą składa on pod Twoim wnioskiem (Pytlak 2024, s. 130).
Formularze różnią się między uczelniami, więc rozstrzyga wzór z Twojego dziekanatu albo załącznik do regulaminu dyplomowania. Ten powyżej pokazuje, czego się spodziewać, nie zastępuje Twojego.
Ważne!
Procedura zmiany tematu pracy dyplomowej przebiega w polskich uczelniach dwuetapowo. Do momentu przekazania tematu do oceny przez jednostkę odpowiedzialną za jakość kształcenia temat ma charakter roboczy i może być swobodnie modyfikowany w porozumieniu z promotorem. Po zatwierdzeniu tematu jego zmiana wymaga zgody promotora, pisemnego i umotywowanego wniosku studenta oraz decyzji organu wskazanego w regulaminie dyplomowania danej uczelni (Pytlak 2024, s. 129-130). Kompetencja decyzyjna jest przy tym rozłożona różnie: w jednych jednostkach decyduje dziekan w porozumieniu z opiekunem kierunku (Stąporek 2017), w innych dyrektor instytutu na wniosek zaopiniowany przez promotora (Błażejewski i Szal 2019), a w ujęciu ogólnym zatwierdzanie tematów i kontrola realizacji prac należą do kompetencji dziekana lub rady wydziału (Kaczmarek 2005, s. 10).
Przypis: M. Pytlak, Jak (na)pisać pracę dyplomową, Wydawnictwo Naukowe Akademii Nauk Stosowanych im. Haliny Konopackiej, Pruszków 2024, s. 129-130; M. Stąporek, Warsztat pisania pracy dyplomowej, Biblioteka Politechniki Krakowskiej, 2017; W. Błażejewski, E. Szal, Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo PWSTE w Jarosławiu, Jarosław 2019; T. Kaczmarek, Poradnik dla studentów piszących pracę licencjacką lub magisterską, nakład własny, Warszawa 2005, s. 10.
Zmieniasz temat i zaczynasz od nowa? Mapa Startu prowadzi przez 7 kroków od pustej strony do obrony, z planerem do wydruku. Bez teorii, tylko kolejność i to, co ma powstać na każdym etapie. Przy drugim podejściu do tematu oszczędza najwięcej czasu.
Trzy momenty, w których widzisz, że wybrałaś zły temat pracy
Ta sama decyzja kosztuje zupełnie inaczej w zależności od tego, kiedy ją podejmujesz. Pytlak rozkłada to na trzy etapy i warto zobaczyć, gdzie jesteś.
- Na etapie wyboru tematu i wstępnego konspektu. Najlepszy możliwy moment, bo masz czas i swobodę. Jeśli uznasz, że jednak dasz radę, zacznij pisać jak najszybciej (Pytlak 2024, s. 68).
- Przy pierwszym rozdziale. Nie jest dobrze, ale nie ma tragedii. Najpierw ustal, czy problemem jest temat, czy brak czasu albo motywacji. Jeśli temat, konsultacja z promotorem rozstrzyga: albo go zrozumiesz, albo zmienisz. Autorka uczciwie dodaje, że po takiej zmianie może się okazać, że nie obronisz się w pierwszym terminie (Pytlak 2024, s. 68).
- Przy kolejnych rozdziałach. Tu najczęstsze powody są zewnętrzne: nie ma polskiej literatury, nie dostałaś obiecanych materiałów z firmy, nie da się przeprowadzić badania. Tego promotor za Ciebie nie rozwiąże, a odkładanie pracy kończy się tym, że ona po prostu nie powstaje. Rozmowa dotyczy wtedy trzech opcji: modyfikacji tematu, zmiany metody badawczej albo zmiany tematu, i realnie może oznaczać przedłużenie studiów (Pytlak 2024, s. 69).
Zwróć uwagę, że w punkcie trzecim pojawia się opcja, której większość studentek nie rozważa: zmiana metody badawczej przy tym samym temacie. Bywa, że problem nie siedzi w temacie, ale w badaniu, którego nie da się przeprowadzić.
Kiedy zmiana tematu pracy to zła decyzja
Najczęstszy moment, w którym studentki chcą zmienić temat, jest jednocześnie najgorszym momentem na tę decyzję. To faza zwątpienia, a ona przychodzi u prawie każdej osoby piszącej.
Mikiewicz i Polus obserwowali seminarzystów i opisali cztery stany, przez które przechodzą dyplomanci: euforię, niepewność, zwątpienie i satysfakcję. Ich diagnoza jest ważna, bo przesuwa punkt ciężkości. Głównym czynnikiem stresogennym przy pisaniu jest lęk, że niedotrzymane zostaną przyjęte terminy, a nie realna ocena tematu (Mikiewicz i Polus 2016, s. 43).
W fazie niepewności, po doprecyzowaniu tematu i pytań badawczych, część osób staje przed dylematem wykonalności. Autorzy mają na to jedno zdanie:
Emocje nie są dobrym doradcą. Jeśli rozważasz decyzję o zmianie tematu pracy dyplomowej, nie podejmuj jej pochopnie. Być może konieczna jest jedynie niewielka modyfikacja planu badawczego, a nie rozpoczynanie pracy od nowa.
P. Mikiewicz, A. Polus, Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, s. 44.
Warto do tego dołożyć rachunek, który podają Urban i Ładoński. Zmiana tematu jest kłopotliwa dla obu stron i najczęściej oznacza całkowite albo częściowe przekreślenie dotychczasowej pracy oraz konieczność tworzenia jej od nowa (Urban i Ładoński 2010, strona przybliżona). To samo widać u Kaczmarka: zmiany tematu i koncepcji są kłopotliwe i kosztowne, zwłaszcza przy pracy bardzo zaawansowanej (Kaczmarek 2005, s. 10).
Widzę u Was jeden mechanizm, który powtarza się co roku. Zmiana tematu w środku procesu pisania wygląda jak wyjście z problemu, a bywa ucieczką od pisania. Nowy temat oznacza kilka tygodni czytania i zbierania materiałów, czyli okres, w którym znowu nie trzeba pisać, a to w tej fazie jest najbardziej pociągające.
Mój Tip: Zadaj sobie jedno pytanie kontrolne: czy potrafisz napisać w trzech zdaniach, co konkretnie w tym temacie jest niewykonalne? Jeśli tak, to jest argument dla promotora i materiał na uzasadnienie podania. Jeśli wychodzi Ci „po prostu mi nie idzie”, problem siedzi w planie albo w rytmie pracy, a nie w temacie, i zmiana tematu tego nie naprawi.
Modyfikacja tytułu to jeszcze nie zmiana zatwierdzonego tematu
Część rzeczy, które studentki nazywają zmianą tematu, procedury w ogóle nie wymaga. Uściślenie, zawężenie albo poprawa sformułowania to normalna praca nad tytułem.
Zieliński zwraca uwagę, że dopiero po zapoznaniu się z literaturą student jest w stanie precyzyjniej ujmować problem zawarty w temacie, i że taką zmianę uzgadnia się z promotorem. Turek i współautorzy mówią to samo o wstępnym temacie: podlega on późniejszym modyfikacjom, a zasady jego precyzowania pozostają aktualne przez cały czas.
Praktycznie oznacza to, że masz do dyspozycji trzy ruchy, zanim w ogóle pomyślisz o podaniu: zawężenie zakresu, zmianę badanego obiektu i zmianę metody badawczej przy tym samym temacie. Każdy z nich uzgadniasz z promotorem i każdy bywa wystarczający.
Granicę wyznacza jedna rzecz: czy nowy tytuł nadal opisuje to, co masz w pracy. Jeśli tak, to była modyfikacja. Jeśli nie, to zmiana tematu i wracasz do procedury z sekcji drugiej. Zapytaj wprost promotora, po której stronie tej granicy jest Twoja propozycja, bo on ocenia to od razu, a Ty oszczędzasz sobie niepotrzebnego podania.
Osobna sprawa to zmiana promotora, którą regulaminy traktują często w tym samym punkcie co zmianę tematu. To jednak inna decyzja i pisałam o niej przy okazji tego, jak wybrać promotora pracy licencjackiej.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o zmianę tematu pracy
Do kiedy można zmienić temat pracy licencjackiej?
Dowolnie do momentu, w którym temat zostanie przekazany do oceny, zwykle przez dziekanat (Pytlak 2024, s. 129). Później obowiązują wewnętrzne terminy Twojej jednostki, a decyzję podejmuje organ wskazany w regulaminie dyplomowania. Jednej daty dla wszystkich uczelni nie ma.
Jak zmienić temat pracy magisterskiej?
Najpierw uzyskujesz zgodę promotora, potem składasz pisemne i umotywowane podanie do dziekana z jego pozytywną opinią, a na końcu zgodę wyraża komórka odpowiedzialna za jakość kształcenia (Pytlak 2024, s. 129-130). W części uczelni wniosek może wyjść od promotora, co bywa szybszą drogą.
Czy można zmienić temat już zatwierdzony?
Tak, ale to już procedura, nie ustalenie. Po pozytywnej decyzji rady wydziału temat i osoba promotora są w praktyce niezmienialne, o ile nie wystąpią nadzwyczajne okoliczności, a takie okoliczności trzeba wykazać w uzasadnieniu wniosku.
Jak powinno wyglądać podanie o zmianę tematu?
Jak zwykłe podanie do dziekana, z Twoimi danymi i numerem indeksu, datą, adresatem, prośbą o zmianę tematu, nowym brzmieniem tematu i uzasadnieniem, a pod tym z pozytywną opinią i podpisem promotora. Wzór obowiązujący u Ciebie znajdziesz w dziekanacie albo w załącznikach do regulaminu dyplomowania.
Po czym poznać, że temat jest zły?
Po czterech sygnałach, które wymienia Pytlak: temat jest zbyt szeroki albo zbyt wąski, zbyt trudny albo zbyt łatwy, mało interesujący albo zbyt ambitny, albo po prostu czujesz się w nim niepewnie (Pytlak 2024, s. 130). Samo „nie idzie mi” nie jest na tej liście.
Czy zmiana tematu zawsze oznacza pisanie od nowa?
Nie zawsze, ale często. Zmiana tematu zwykle wiąże się z całkowitym albo częściowym przekreśleniem dotychczasowej pracy (Urban i Ładoński 2010). Dlatego przed decyzją policz z promotorem nakład już wykonanej pracy i czas, który został do oddania (Pułło 2006).
Czy lepiej zmienić temat, czy metodę badawczą?
Jeśli problemem jest niewykonalne badanie, a nie sam temat, zmiana metody jest tańsza i Pytlak wymienia ją jako osobną opcję obok zmiany tematu (Pytlak 2024, s. 69). Zachowujesz wtedy część teoretyczną i zebraną literaturę.
Jeśli masz dziś zrobić jedną rzecz po przeczytaniu tego tekstu, sprawdź w regulaminie dyplomowania swojej uczelni jeden punkt: kto decyduje o zmianie tematu. Zajmie to kilka minut i rozstrzyga, czy rozmowa z promotorem kończy sprawę, czy dopiero ją zaczyna.
Zmiana tematu za Tobą, a pisanie dalej stoi? Zrób quiz i sprawdź, co Cię blokuje.
Źródła wykorzystane w tym wpisie
- Błażejewski W., Szal E., Metodyka przygotowania pracy dyplomowej. Poradnik dla studentów piszących prace licencjackie i magisterskie, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu, Jarosław 2019 (wyciąg z zasad dyplomowania).
- Kaczmarek T., Poradnik dla studentów piszących pracę licencjacką lub magisterską, nakład własny, Warszawa 2005, s. 10.
- Mikiewicz P., Polus A., Zasady pisania prac dyplomowych z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, ISBN 978-83-229-3519-4, s. 43-44.
- Pułło A., Prace magisterskie i licencjackie. Wskazówki dla studentów, wyd. 4 zm., Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, ISBN 83-7334-557-4 (strona przybliżona, z ekstrakcji pliku).
- Pytlak M., Jak (na)pisać pracę dyplomową, Wydawnictwo Naukowe Akademii Nauk Stosowanych im. Haliny Konopackiej, Pruszków 2024, s. 68-69 i 129-130.
- Stąporek M., Warsztat pisania pracy dyplomowej, Oddział Informacji Naukowej Biblioteki Politechniki Krakowskiej, 2017 (cytowane zapisy regulaminowe).
- Struzik Z., Metodyka pisemnych prac naukowych, Instytut Papieża Jana Pawła II i Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2020, ISBN 978-83-8090-600-6, s. 180-181.
- Turek M., Jonek-Kowalska I., Michalak A., Metodyczne i organizacyjne podstawy prac promocyjnych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2018, ISBN 978-83-7880-533-5, rozdz. 7.1.
- Urban S., Ładoński W., Jak napisać dobrą pracę magisterską, wyd. 7 popr. i rozsz., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2010, ISBN 978-83-7011-990-4 (strona przybliżona, z ekstrakcji pliku).
- Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018 poz. 1668 z późn. zm.), art. 75 ust. 1, isap.sejm.gov.pl, dostęp 26.09.2026.
- Zenderowski R., Technika pisania prac magisterskich. Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej, wyd. III, CeDeWu, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7556-061-9, Schemat 18 wraz z komentarzem.
- Zieliński J., Metodologia pracy naukowej, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Warszawa 2012.
